การใช้ที่ธรณีสงฆ์อย่างยั่งยืน : กรณีศึกษาที่ธรณีสงฆ์กับการสร้างรายได้

SUSTAINABLE UTILIZATION OF TEMPLE LAND : A CASE STUDY ON TEMPLE PROPERTY AND INCOME GENERATION

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษากรอบกฎหมายและข้อจำกัดที่เกี่ยวข้องกับการใช้ที่ธรณีสงฆ์ (2) วิเคราะห์สิทธิและบทบาทของวัดในการจัดการที่ดินวัดเพื่อสร้างรายได้ (3) สำรวจกรณีศึกษาการใช้ที่ธรณีสงฆ์เพื่อกิจกรรมสาธารณะ เช่น การให้เช่าที่ดินเพื่อสร้างโรงเรียน ตลาด และศูนย์ชุมชน และ (4) เสนอแนวทางการจัดการที่ธรณีสงฆ์ให้เกิดความสมดุลระหว่างการสร้างรายได้ การรักษาคุณค่าทางศาสนา และการตอบสนองต่อความต้องการของชุมชน                           
ผลการศึกษาพบว่า การให้เช่าที่ธรณีสงฆ์เพื่อกิจกรรมสาธารณะสามารถสร้างรายได้และสนับสนุนการพัฒนาชุมชนได้ แต่ต้องดำเนินการภายใต้การอนุญาตและการกำกับดูแลที่เข้มงวดตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พ.ศ. 2505 เพื่อให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ทางศาสนาและสาธารณะ มิฉะนั้นสัญญาเช่าจะถูกเพิกถอน กรณีศึกษาที่สำคัญ เช่น วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) เขตพระนคร กรุงเทพฯ ซึ่งมีการให้เช่าที่ดินเพื่อโรงเรียนเอกชน โดยรายได้ถูกนำไปใช้บูรณะสถานที่ทางศาสนา และวัดหัวลำโพง เขตบางรัก กรุงเทพฯ ที่มีรายได้จากกิจกรรมไถ่ชีวิตโคกระบือและการทำบุญโลงศพ นำไปใช้ซ่อมแซมพระอุโบสถและสนับสนุนกิจกรรมสาธารณะ เช่น การช่วยเหลือผู้ยากไร้ แต่ยังพบข้อจำกัดด้านกฎระเบียบที่เป็นอุปสรรคต่อการจัดการที่ธรณีสงฆ์ แนวทางที่เสนอ (1) การสร้างรายได้อย่างมีขอบเขต โดยกำหนดอัตราค่าเช่าและระยะเวลาสัญญาอย่างชัดเจน พร้อมระบบบัญชีที่โปร่งใสและตรวจสอบได้ (2) การรักษาคุณค่าทางศาสนา โดยหลีกเลี่ยงกิจกรรมที่ขัดต่อหลักพระธรรมวินัย และส่งเสริมกิจกรรมที่สอดคล้องกับพระพุทธศาสนา เช่น การศึกษาและการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม (3) การตอบสนองต่อความต้องการของชุมชนและการสร้างความโปร่งใส ควรดำเนินการโดยใช้สัญญาเช่าอย่างเป็นทางการเป็นหลัก ซึ่งทำหน้าที่เป็นกลไกในการลดความขัดแย้งกับชุมชนท้องถิ่น โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีกิจกรรมเพื่อสร้างประโยชน์แก่สังคม เช่น ศูนย์ชุมชน โรงเรียน หรือสถานพยาบาล และ (4) การกำกับดูแลโดยมหาเถรสมาคม ผ่านการอนุญาตและการจัดตั้งคณะกรรมการร่วมกับรัฐและชุมชนา (5) ความโปร่งใสในสัญญาเช่าเป็นปัจจัยหลักในการลดความขัดแย้งกับชุนชน เป็นต้น   ทั้งนี้ บทความเสนอ “นวัตกรรมเชิงจัดการ” ให้มีการพัฒนาระบบฐานข้อมูลดิจิทัลเพื่อบันทึกและติดตามการใช้ที่ธรณีสงฆ์อย่างเป็นระบบ และการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนในการใช้พื้นที่ เพื่อสร้างความโปร่งใส ความน่าเชื่อถือ และความยั่งยืนในการจัดการที่ธรณีสงฆ์