กระบวนการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์เชิงวิพากษ์ เพื่อส่งเสริมความเป็นพลเมืองโลกด้านสิ่งแวดล้อม ของนักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1
CRITICAL GEOGRAPHY LEARNING MANAGEMENT PROCESS TO PROMOTE GLOBAL CITIZENSHIP IN ENVIRONMENTAL ISSUES AMONG MATHAYOMSUKSA 1 STUDENTS
คำสำคัญ:
กระบวนการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์เชิงวิพากษ์, ความเป็นพลเมืองโลกด้านสิ่งแวดล้อม, สาระภูมิศาสตร์บทคัดย่อ
งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัจจุบันและปัญหาในกระบวนการจัดการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมความเป็นพลเมืองโลกด้านสิ่งแวดล้อมในสาระภูมิศาสตร์ สำหรับนักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 และ 2) พัฒนากระบวนการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์เชิงวิพากษ์เพื่อส่งเสริมความเป็นพลเมืองโลกด้านสิ่งแวดล้อม โดยใช้ระเบียบ วิธีวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Methods Research) ประชากร ได้แก่ นักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 โรงเรียนมัธยมศึกษาขนาดใหญ่พิเศษในจังหวัดปทุมธานี 7 โรงเรียน รวม 4,038 คน กลุ่มตัวอย่างจำนวน 351 คน ได้จาก การสุ่มตามสูตรของ Krejcie และ Morgan ผู้ให้ข้อมูลเชิงลึก ได้แก่ ครูผู้สอนสาระภูมิศาสตร์ 7 คน และนักเรียน 14 คน เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แบบสอบถาม แนวคำถามสัมภาษณ์ และแผนการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์เชิงวิพากษ์ กลุ่มเป้าหมายในการทดลองใช้ คือ นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 โรงเรียนธรรมศาสตร์คลองหลวงวิทยาคม ภาคเรียน ที่ 2 ปีการศึกษา 2568 จำนวน 40 คน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และการวิเคราะห์เนื้อหาผลการวิจัยพบว่า สภาพการจัดการเรียนรู้อยู่ในระดับปานกลาง (x̄ = 2.94, S.D. = 0.52) โดยด้านผู้สอนมีค่าเฉลี่ยสูงสุด และด้านการวัดผลและประเมินผลต่ำสุด ทั้งนี้ปัญหาสำคัญที่พบคือ การจัดการเรียนรู้ยังเน้นการจดจำเนื้อหา ทางภูมิศาสตร์ มากกว่าการส่งเสริมการคิดเชิงวิพากษ์และการเชื่อมโยงปัญหาสิ่งแวดล้อมในระดับท้องถิ่นและระดับโลก กระบวนการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์เชิงวิพากษ์ที่พัฒนาขึ้นประกอบด้วย 6 ขั้นตอน ได้แก่ การสร้างความตระหนักรู้ การวิเคราะห์เชิงพื้นที่ การเชื่อมโยงโครงสร้างสังคม การอภิปรายทางเลือก การผลิตสื่อเพื่อการเปลี่ยนแปลง และการสะท้อนคิด ผลการทดลองใช้พบว่า นักเรียนมีคุณลักษณะความเป็นพลเมืองโลกด้านสิ่งแวดล้อมโดยรวมอยู่ในระดับดีมาก (x̄ = 3.72, S.D. = 0.31) โดยด้านความรู้และความเข้าใจมีค่าเฉลี่ยสูงสุด สะท้อนว่ากระบวนการที่พัฒนาขึ้นสามารถส่งเสริมผู้เรียนให้เกิดการคิดวิเคราะห์และความเป็นพลเมืองโลกด้านสิ่งแวดล้อมได้อย่างมีประสิทธิภาพ
เอกสารอ้างอิง
กระทรวงศึกษาธิการ. (2560). แนวทางการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาสมรรถนะของผู้เรียน. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน.
จีรศักดิ์ ใจดี, สิราวรรณ จรัสรวีวัฒน์ และวิมลรัตน์ จตุรานนท์. (2561). ผลสัมฤทธิ์ทางการเรียนและความเป็นพลเมืองต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5 ที่เรียนตามแนวการจัดการเรียนรู้ด้วยการรับใช้สังคม. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร, 20(1), 25-37.
ชุติกาญจน์ ศรีพระจันทร์. (2565). การจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์เพื่อส่งเสริมการรู้เรื่องภูมิศาสตร์ (Geo- literacy) ของผู้เรียนระดับมัธยมศึกษา. วารสารสังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม, 26(2), 45–60.
ปรตี ประทุมสุวรรณ. (2562). การศึกษาเพื่อการพัฒนาความเป็นพลเมืองโลก: การเรียนรู้แบบบูรณา การสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืน. วารสารการบริหารและนวัตกรรมการศึกษา, 2(1), 1-15.
ปิยบุตร ถิ่นถา, ชรินทร์ มั่งคั่ง, & เชษฐภูมิ วรรณไพศาล. (2560). การจัดการเรียนรู้วิชาภูมิศาสตร์ โดยใช้วิธีการแบบเปิดเพื่อพัฒนาทักษะการคิดแก้ปัญหาของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 4 โรงเรียนสาธิตเทศบาล บ้านเชตะวัน. Veridian E-Journal, Silpakorn University, 10(3), 819–835.
ทิวา ธิปัญญา. (2564). การจัดกิจกรรมการเรียนรู้เรื่องเหล็กน้ำพี้เชิงประสบการณ์บนฐานชุมชน เพื่อพัฒนาทักษะภูมิศาสตร์ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย โรงเรียนทองแสนขันวิทยา จังหวัดอุตรดิตถ์ (การค้นคว้าอิสระ กศ.ม. สาขาวิชาสังคมศึกษา). มหาวิทยาลัยนเรศวร. สืบค้นจาก https://nuir.lib.nu.ac.th/dspace/bitstream/123456789/6343/3/TiwaThipanya.pdf
ธนกฤต ชิตารี, อัจฉรา ศรีพันธ์, รังสรรค์ เกตุออด, และปริญญา สร้อยทอง. (2568). แนวทางการจัดการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นฐานเพื่อพัฒนาทักษะการคิดเชิงอนาคตสู่การเป็นพลเมืองที่มีส่วนร่วมของนักเรียนระดับมัธยมศึกษาในกรุงเทพมหานคร. วารสารปรัชญาปริทรรศน์ มจร, 8(1), 1–15
อมรเทพ ชาบาง, และอัจฉรา ศรีพันธ์. (2566). การจัดกิจกรรมเสริมศักยภาพการเรียนรู้ภูมิศาสตร์ เรื่องการจัดการ สิ่งแวดล้อมบนฐานชุมชนวังน้ำคู้ จังหวัดพิษณุโลก. วารสารการบริหารนิติบุคคลและนวัตกรรมท้องถิ่น, 9(1), 295–309.
UNESCO. (2015). Global citizenship education: Topics and learning objectives. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000232993
