ปัจจัยนาคไม้ไผ่สาน: งานหัตถศิลป์เพื่อแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์
คำสำคัญ:
ปัจจัยนาคไม้ไผ่สาน, งานหัตถศิลป, ประเพณีแห่ช้างเผือก, นวัตกรรมทางสังคม, การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาตบทคัดย่อ
บทความทางวิชาการนี้ มุ่งศึกษาช้างปัจจัยนาคในฐานะช้างศักดิ์สิทธิ์เพื่อแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์ ในคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา การสืบทอดความเชื่อเรื่องช้างศักดิ์สิทธิ์ที่ยังคงมีชีวิตในระบบความเชื่อทางพุทธศาสนาในล้านนา จนถึงการบูรณาการความเชื่อผ่านงานหัตถศิลปกรรมปัจจัยนาคไม้ไผ่สาน ซึ่งเป็นงานศิลป์เพื่อแผ่นดินอันอุดมสมบูรณ์
มหาเวสสันดรชาดก เป็นชาดกที่กล่าวถึงพระชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ก่อนที่จะมาตรัสรู้เป็นพระโคตมพุทธเจ้าในปัจจุบัน เป็นที่นิยมเทศน์กันเป็นประเพณีที่เรียกว่าประเพณีตั้งธรรมหลวงในล้านนา ซึ่งเนื้อหาได้กล่าวถึงช้างมงคลปัจจัยนาค ที่เชื่อกันว่าสามารถสร้างความอุดมสมบูรณ์แก่แผ่นดินที่ช้างผ่าน งานหัตถศิลปกรรม “ปัจจัยนาคไม้ไผ่สานî และประเพณีแห่ช้างเผือกเป็นนวัตกรรมทางสังคมที่เกิดจากการบูรณาการความเชื่อในมหาเวสสันดรชาดกกับงานศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านล้านนา ในฐานะที่ช้างปัจจัยนาคเป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์และความเป็นมงคล การจัดขบวนแห่เป็นกิจกรรมที่ส่งเสริมการมีส่วนร่วมในชุมชน และกระตุ้นให้เกิดการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ รวมถึงการดูแลป่าไม้และแหล่งน้ำ บทความนี้ได้ชี้ให้เห็นถึงคุณค่าทางศิลปวัฒนธรรมและประเพณีเพื่อสิ่งแวดล้อมดังกล่าว พร้อมเสนอแนวทางการสืบทอดและปรับตัวเพื่อรองรับบริบทยุคใหม่
เอกสารอ้างอิง
ฐาปกรณ์ เครือระยา. (2558). การศึกษารูปแบบและเทคนิควิธีการสร้างพระพุทธรูปศิลปะพม่า – ไทใหญ่ ที่ปรากฏในนครลำปาง. วารสารวิทยาลัยสงฆ์นครลำปาง, 4(2), 13 – 30.
ทิพย์สุดา แสนโส. (2565). พิธีแห่ช้างเผือกและสืบชะตาแม่น้ำลี. สืบค้นเมื่อ 2 ธันวาคม 2567 จาก https://www.tkpnetwork.org/2022/12/blog-post_46.html
บุษกร ฮวบแช่ม และ อนุชา แพ่งเกสร. (2566). แห่ช้างผ้า: แนวคิดจากภูมิทัศน์วัฒนธรรมผ่านกระบวนการสร้างสรรค์ในบริบทใหม่. ศิลปกรรมสาร. 16(2), 33 – 52.
ประดับใจ สายเมืองนาย. (2558). การศึกษาพระพุทธรูปสำคัญในจังหวัดเชียงรายเพื่อเพิ่มศักยภาพเส้นทางการเรียนรูและการทองเที่ยวเชิงวัฒนธรรม. วารสารวิชาการวิทยาลัยสันตพล. 1(2), 8 – 21.
พระไกรสร กิตฺติเวที (วรา) (2560). ศึกษาพัฒนาการและคุณค่าของการเทศน์มหาเวสสันดรชาดกกัณฑ์มัทรีในล้านนา. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตร์มหาบัณฑิต. บัณฑิตศึกษา: มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระครูวิมลธรรมภาณ. (2564). รูปแบบการบริหารจัดงานเทศน์มหาชาติ. วารสารครุศาสตร์ปริทรรศน์ฯ. 8(1), 1 – 13.
พระอธิการปันแก้ว อินฺทปญฺโญ (วัทโล). (2564). การศึกษาพิธีกรรมการขอฝนในล้านนา โดยศึกษาพิธีแห่พระเจ้าไม้แก่นจันทน์วัดป่าตันหลวง อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง. ใน พระครูสิริสุตานุยุต (บก), วิถีพุทธ วิถีชุมชน รากฐานชีวทัศน์เชิงสังคมล้านนาในสังคมวิถีใหม่. รายงานสืบเนื่องจากการประชุมวิชาการระดับชาติครั้งที่ 7. (น. 1014 – 1020). วิทยาลัยสงฆ์ลำพูน มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย
พัลลภ หารุคำจา และคณะ. (2561). การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติเชิงพุทธบูรณาการ:กรณีศึกษาการฟื้นฟูประเพณีแห่ช้างเผือกในพื้นที่ลุ่มน้ำลี้จังหวัดลำพูน. วารสารวิทยาลัยสงฆ์นครลำปาง. 7(2), 273 – 282.
พินัย วิลัยทอง และ ทิพวรรณ ทั่งมั่งมี. (2557). การศึกษาประเพณีแห่ช้างผ้า ชุมชนเมาะหลวง อำเภอแม่เมาะ จังหวัดลำปาง เพื่อการอนุรักษ์และสืบสานอย่างมีส่วนร่วมของภาคประชาสังคม. ใน ลำปาง แม่นมาตย์ (บก.), 50 ปี มข. กับการอุทิศเพื่อสังคม. รายงานสืบเนื่องจากการประชุมวิชาการ การประชุมเสนอผลงานวิจัยระดับบัณฑิตศึกษา ครั้งที่ 15. (น. 2252 – 2258). บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น.
มหาจุฬาลงกรณราชวิิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุุฬาลงกรณราชวิิทยาลััย
ลิปิกร มาแก้ว (2556). ผ้าพระบฏในพิธีตั้งธัมม์หลวงล้านนา. วารสารเวียงเจ็ดลิน. 7(2), 8 – 19
วาสนา สายมา. (2564). การศึกษาและพัฒนารูปแบบงานจักสานไม้ไผ่ลวดลายดั้งเดิม เพื่อประยุกต์ใช้ในการออกแบบตกแต่งกรณีศึกษา ชมรมผู้สูงอายุ บ้านกิ่วแลป่าเป้า อ.แม่วาง จ.เชียงใหม่. วารสารการวิจัยปละพัฒนา มหาวิทยาลัยสวนสุนันทา. 13(2), 119 – 133.
สมชาย เดชะพรหมพันธุ์. สัญญาณเตือนฝนแล้งและน้ำจะท่วมใหญ่ หนังสือพิมพ์มติชนรายวัน วันที่ 11 มกราคม 2555 สืบค้นเมื่อวันที่ 2 ธันวาคม 2567 จาก https://www.ldd.go.th/WEB_UNCCD/new_Feb_55/page1.htm
สำนักบรรณสารสนเทศ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. ช้างมงคล. สืบค้นเมื่อวันที่ 2 ธันวาคม 2567 จาก https://library.stou.ac.th/wp-content/odi/good-elephant/P2.html
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
Copyright and Licensing:
Current Applied Science and Technology treasures copyright protection and licensing to secure author’s rights. The appropriate dissemination of articles is exercised to ensure openness, accessibility, and attribution. Authors retain copyright ownership, and articles are published under a Creative Commons Attribution License (CC BY-NC-ND license, http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/), which allows sharing, and proper attribution. These policies foster an environment of collaboration and openness as well as responsible sharing, benefiting authors and the research community while intellectual property rights are honored.
