ถอดรหัสภาพต้นแบบแม่พิมพ์ลายคำล้านนาประดับส่วนท้องเสา หลวงวิหารสกุลช่างลำปาง

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาเทคนิคงานลายคำประดับส่วนท้องเสาหลวงวิหารสกุลช่างลำปาง และกระบวนการออกแบบสร้างสรรค์แม่พิมพ์ต้นแบบที่มีลักษณะพิเศษเฉพาะมีพัฒนาการอย่างชัดเจน โดยแหล่งโบราณสถานสำคัญ 4 แห่งที่ปรากฏงานลายคำชุดนี้ในพื้นที่จังหวัดลำปาง ดังนี้ วิหารพระพุทธ วัดพระธาตุลำปางหลวง อ.เกาะคา, วิหารจามเทวี วัดปงยางคก อ.ห้างฉัตร, วิหารโคมคำ วัดพระธาตุเสด็จ อ.เมือง และวิหารวัดคะตึกเชียงมั่น อ.เมือง

ผลการศึกษาพบว่าลายคำกลุ่มนี้มีอัตลักษณ์ร่วมสำคัญคือ มีเส้นคู่ขนานคดโค้งภายในมีลายเม็ดประคำเรียงอยู่ เส้นโค้งไขว้ตัดกันไปมาโดยมีดอกลอยเรียงคั่นเป็นจังหวะ แต่ละดอกชี้ส่วนปลายขึ้นและลงสลับกัน ที่จุดตัดของแม่พิมพ์จะมีดอกผาซีกเรียงในแนวนอนหันส่วนฐานดอกเข้าหากัน ปลายดอกด้านหนึ่งชี้ไปทางซ้ายอีกดอกไปทางขวา และมีจุดตัดแนวตั้งของดอกที่เป็นส่วนเชื่อมลาย ซึ่งจุดตัดทั้งหมดทำให้ทราบถึงลักษณะของการสร้างแม่พิมพ์ต้นแบบที่ออกแบบไว้

ในรายละเอียดมีการแทรกลายช่อยอดใบไม้ที่ออกขนาบข้างของเส้นคู่วงโค้งและออกที่ส่วนปลายของดอก รูปแบบที่กล่าวมานี้คือลักษณะเฉพาะที่สำคัญ โดยแรกเริ่มประดับที่เสาหลวงของวิหารพระพุทธ พุทธศตวรรษที่ 21 ต่อมาลวดลายมีพัฒนาการที่ซับซ้อนมากยิ่งขึ้นโดยปรากฏที่วิหารจามเทวี วัดปงยางคก มีลักษณะเส้นคดโค้งที่สามารถเชื่อมต่อกันได้ทุกเส้น ต่อมาในปี พ.ศ. 2366 ที่วิหารโคมคำ วัดพระธาตุเสด็จ ได้นำแบบแผนงานลายคำจากวิหารพระพุทธมาสร้างขึ้นอีกครั้งของเสาคู่หน้าองค์พระประธานในวิหารหลังนี้ แบบแผนลวดลายดังกล่าวยังปรากฏที่เสาหลวงจำนวน 2 คู่ ของวิหารวัดคะตึกเชียงมั่น พ.ศ. 2375 ซึ่งลวดลายยังคงยึดตามแบบแผนโครงสร้างดั้งเดิมแต่ปรากฏอิทธิพลศิลปะรัตนโกสินทร์เข้ามาผสมผสานค่อนข้างมาก

ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่ากลุ่มลายคำประดับท้องเสาหลวงแบบพิเศษนี้เกิดขึ้นมาตั้งแต่ช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 และทำสืบเนื่องมาในช่วงพุทธศตวรรษที่ 23 โดยมีลวดลายซับซ้อนมากยิ่งขึ้น ต่อมาอิทธิพลรัตนโกสินทร์เข้ามาปะปนในช่วงพุทธศตวรรษที่ 24 - 25 ทำให้งานลายคำมีการเปลี่ยนแปลงตามค่านิยมในยุคสมัยนั้น แต่ถึงอย่างไรก็ตามลวดลายแบบพิเศษนี้ก็ไม่เสียโครงสร้างและรูปแบบหลักไป ที่สำคัญไม่ปรากฏลวดลายลักษณะดังกล่าวนี้ในพื้นที่อื่น จึงสามารถชี้ชัดได้ว่าเป็นลวดลายแบบฉบับเฉพาะที่ปรากฏในงานลายคำสกุลช่างลำปาง