การพัฒนาที่ยั่งยืนในทัศนะทางพระพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอการพัฒนาที่ยั่งยืนด้วยหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา เริ่มจากการพัฒนาที่ยั่งยืน คือ การสร้างสมดุลระหว่าง 3 มิติของการพัฒนา ได้แก่ มิติการพัฒนาเศรษฐกิจที่ยั่งยืน เป็นการพัฒนาเศรษฐกิจให้เจริญเติบโตอย่างมีคุณภาพ กระจายรายได้ให้เอื้อประโยชน์ต่อคนส่วนใหญ่ในสังคม โดยเฉพาะคนที่มีรายได้ต่ำ มิติการพัฒนาสังคมที่ยั่งยืน เป็นการพัฒนาคนให้มีความรู้ มีสมรรถนะและมีผลิตภาพสูงขึ้น ส่งเสริมให้เกิดสังคมที่มีคุณภาพ เป็นสังคมแห่งการเรียนรู้ และมิติการพัฒนาสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน เป็นการใช้ทรัพยากรธรรมชาติในปริมาณที่ระบบนิเวศสามารถฟื้นตัวกลับสู่สภาพเดิมได้ การปล่อยมลพิษออกสู่สิ่งแวดล้อมในระดับที่ระบบนิเวศสามารถดูดซับและทำลายมลพิษนั้นได้ โดยให้สามารถผลิตมาทดแทนทรัพยากรประเภทที่ใช้แล้วหมดไปได้

ส่วนการพัฒนาที่ยั่งยืนในทัศนะทางพระพุทธศาสนา คือ กระบวนการพัฒนาคนที่เน้นการพัฒนาระบบการดำเนินชีวิตของคนทั้งด้านพฤติกรรม จิตใจ และปัญญาให้เป็นปัจจัยหลัก ในการประสานและบูรณาการระบบความสัมพันธ์แบบองค์รวม เพื่อให้เกิดประโยชนและความสุขร่วมกันระหว่างบุคคล สังคม และสภาพแวดล้อมอย่างเกื้อกูลต่อกัน โดยแยกออกเป็น 2 ส่วน คือ การพัฒนาคน และ การพัฒนาที่ยั่งยืน ตามหลักของไตรสิกขาคือ ศีล สมาธิ ปัญญา จะทำให้เฉลียวฉลาดสามารถสร้างสรรค์แก้ปัญหาจนเข้าถึงสัจธรรมได้ สิ่งสำคัญอย่างยิ่งที่ควรมี คือการมีจิตใจและปัญญาที่สากล 3 ประการ 1) ความเป็นมนุษย์ที่สากล ไม่ว่าจะเป็นเพศผิวเผ่าพันธุ์ชาติลัทธิศาสนาใด 2) ความเป็นจริงที่สากล คือความเป็นจริงแห่งความเป็นเหตุเป็นผลที่เป็นสากลตามกฎธรรมชาติ ไม่เป็นไปเพื่อชนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง และ 3) เมตตาที่เป็นสากลคือการรักใคร่ช่วยเหลือกัน ไม่เบียดเบียนทำร้ายกัน ตลอดถึงการนำแนวคิดเศรษฐศาสตร์แนวพุทธซึ่งมีลักษณะเป็นเศรษฐศาสตร์สายกลางหรือเศรษฐศาสตร์มัชฌิมาตามมรรคที่เป็นระบบชีวิตในพระพุทธศาสนาซึ่งแบ่งเป็น 2 ลักษณะ คือ
1) เศรษฐศาสตร์มัชฌิมาเพื่อคุณภาพชีวิต : จุดที่คุณภาพชีวิตกับความพึงพอใจมาบรรจบกันเป็นการได้รับความพึงพอใจด้วยการตอบสนองความต้องการคุณภาพชีวิต และ 2) เศรษฐศาสตร์มัชฌิมาเพื่อการไม่เบียดเบียน : การไม่เบียดเบียนตน ไม่เบียดเบียนผู้อื่นรวมถึงไม่เบียดเบียนชีวิตทั้งปวง ตลอดจนระบบนิเวศตั้งแต่ในระดับชุมชนจนไปถึงระดับสากล เพราะการพัฒนาที่ยั่งยืนอย่างแท้จริงคือการมีความสามารถที่สูงขึ้นในการที่มนุษย์จะอยู่ร่วมกันกับสัตว์และสรรพสิ่งทั้งหลายอย่างเอื้อประโยชน์แก่กันมากขึ้น สร้างความสมดุลในการพัฒนาตนและสิ่งแวดล้อมให้มีประโยชน์สูงสุดตามหลักอรรถะ 3 ต่อการดำเนินชีวิตในปัจจุบัน ให้ดำรงอยู่ไปจนถึงบุคคลในอนาคต และทำให้การอยู่ร่วมกันมีความสุขยั่งยืนตลอดไป