รูปแบบการอนุรักษ์และส่งเสริมหีบธรรมล้านนาในฐานะเป็นมรดกทางวัฒนธรรม

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาคติความเชื่อของหีบธรรมล้านนาในฐานะเป็นมรดกทางวัฒนธรรม 2) เพื่อศึกษาบริบทและสภาพปัญหา และการอนุรักษ์หีบธรรมล้านนาของวัด 6 วัดในพื้นที่การศึกษา และ 3) เพื่อเสนอรูปแบบการอนุรักษ์และส่งเสริมหีบธรรมล้านนาในฐานะเป็นมรดกทางวัฒนธรรม

ระเบียบวิธีวิจัย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้วิธีการศึกษา 3 รูปแบบ ได้แก่ การศึกษาเชิงเอกสาร การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่ม กลุ่มตัวอย่างและการกำหนดขนาดกลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญ  จำนวน 18 คน จากวัดในเขตจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน และลำปาง

ผลการวิจัยพบว่า 1) หีบธรรมล้านนาเป็นภาชนะเก็บคัมภีร์พระไตรปิฎกและคัมภีร์ใบลาน สะท้อนคติความเชื่อด้านบุญกุศลและการสืบพระศาสนา มีที่มาจากการเผยแผ่พระพุทธศาสนาสู่ล้านนา และได้รับการพัฒนาเป็นศิลปกรรมท้องถิ่น อาศัยทักษะช่างไม้ แกะสลัก ลงรักปิดทอง และลายรดน้ำที่วิจิตร ใช้ในพิธีกรรมทางศาสนาเป็นสัญลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์ การสืบทอดหีบธรรมดำเนินผ่านวัด ชุมชน และสล่าพื้นบ้าน แม้ปัจจุบันเผชิญปัญหาการเสื่อมสภาพและผู้สืบทอดลดลง แต่ยังคงคุณค่าในฐานะมรดกทางวัฒนธรรมที่ต้องอนุรักษ์    2) จากการลงพื้นที่สำรวจพบว่า หีบธรรมลักษณะหลากหลายรูปแบบ เช่น แบบพื้นบ้านล้านนา หีบธรรมมีลักษณะผสมผสานระหว่างศิลปะพื้นบ้านกับอยุธยาใช้ไม้เป็นหลักตกแต่งลายพื้นถิ่นเรียบง่าย หีบธรรมประดับลายแกะสลักลงรักปิดทอง ลวดลายรดน้ำ และกระจกสี แต่หลายใบเริ่มผุพังและสีซีดจาง ขาดการบูรณะต่อเนื่อง ไม่ได้เก็บรักษาอย่างเหมาะสม  3) รูปแบบการอนุรักษ์และส่งเสริมหีบธรรมล้านนาในฐานะเป็นมรดกทางวัฒนธรรม ที่เสนอ 2 วิธีการ คือ 1) รูปแบบการอนุรักษ์ จัดทำทะเบียนและฐานข้อมูลดิจิทัล จัดตั้งศูนย์การเรียนรู้และพิพิธภัณฑ์ พร้อมระดมทุนจากทุกภาคส่วน และ 2) รูปแบบการส่งเสริม เผยแพร่ผ่านสื่อดิจิทัลและนิทรรศการสร้างสรรค์ พัฒนาหีบธรรมร่วมสมัย และผลักดันการขึ้นทะเบียนมรดกวัฒนธรรมในระดับชาติและสากล