ความเชื่อและรูปแบบยันต์พระสีวลีสู่การสร้างสรรค์จิตรกรรมเพื่อสื่อพุทธธรรม

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาประวัติ ความสำคัญ และคติความเชื่อเกี่ยวกับพระสีวลีในพระไตรปิฎก 2) วิเคราะห์รูปแบบยันต์พระสีวลี และ 3) สร้างสรรค์จิตรกรรมยันต์พระสีวลีเพื่อสื่อพุทธธรรม ใช้การวิจัยแบบประสานวิธี โดยเน้นการวิจัยเชิงคุณภาพร่วมกับการวิจัยเชิงสร้างสรรค์ศิลปะ กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยผ้ายันต์พระสีวลีจำนวน 50 ผืน จากวัด พิพิธภัณฑ์ และแหล่งเรียนรู้ทางศิลปวัฒนธรรมในจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน และพะเยา ซึ่งคัดเลือกแบบเจาะจง และผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 14 รูป/คน ได้แก่ นักวิชาการ พระภิกษุ ศิลปิน และปราชญ์ท้องถิ่น เครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบบันทึกการวิเคราะห์เอกสาร แบบบันทึกการสำรวจผ้ายันต์ แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง และเครื่องมือสำหรับการออกแบบและสร้างสรรค์จิตรกรรม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา การวิเคราะห์เชิงสัญศาสตร์ การจำแนกรูปแบบ และการตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า

ผลการวิจัยพบว่า 1) พระสีวลีเป็นพระอรหันต์ผู้ได้รับการยกย่องว่าเป็นเอตทัคคะผู้เลิศทางลาภสักการะ โดยประวัติสะท้อนหลักกรรมและผลของกรรม การให้ทาน และความเพียรในการปฏิบัติธรรม ขณะที่ความเชื่อในสังคมล้านนามักเน้นมิติแห่งโชคลาภและความสำเร็จทางวัตถุ 2) ยันต์พระสีวลีมีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ รูปพระสีวลี อักขระ คาถา เลขยันต์ และโครงสร้างทางเรขาคณิต สามารถจำแนกรูปพระสีวลีได้ 4 ลักษณะ ได้แก่ ปางเดินธุดงค์ ปางนั่งล้วงบาตร ปางสมาธิ และครึ่งองค์ โดยองค์ประกอบต่าง ๆ สะท้อนระบบสัญลักษณ์ทางศาสนาและวัฒนธรรมล้านนา 3) การนำองค์ความรู้ด้านคติความเชื่อและรูปแบบยันต์มาสังเคราะห์เป็นจิตรกรรม สามารถถ่ายทอดพุทธธรรมผ่านองค์ประกอบแบบสมมาตรและสัญลักษณ์ทางศิลปะ โดยเฉพาะหลักพรหมวิหาร 4 ทาน และธุดงควัตร แสดงให้เห็นว่าพุทธศิลป์สามารถเป็นสื่อกลางเชื่อมโยงศรัทธา ศิลปวัฒนธรรม และหลักธรรมให้เข้าถึงผู้คนในสังคมร่วมสมัยได้อย่างเป็นรูปธรรม