มายาคติแห่งอำนาจ: การประกอบสร้างอุดมการณ์รัฐผ่านระบบสัญญะ นรก-สวรรค์ ในไตรภูมิพระร่วง

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์โครงสร้างมายาคติในระบบสัญญะนรก–สวรรค์ที่ปรากฏใน ไตรภูมิพระร่วง 2) ศึกษาและอธิบายกลไกการประกอบสร้างและการผลิตซ้ำอุดมการณ์รัฐผ่านระบบสัญญะ และ 3) สังเคราะห์และพัฒนากรอบแนวคิดระบบสัญญะทางอุดมการณ์ สำหรับการวิเคราะห์วรรณกรรมพุทธศาสนา การวิจัยใช้ระเบียบวิธีเชิงคุณภาพแบบพรรณนาวิเคราะห์ โดยใช้ ไตรภูมิพระร่วง ฉบับกรมศิลปากร พ.ศ. 2555 (พิมพ์ครั้งที่ 5) เป็นแหล่งข้อมูลหลัก เน้นวิเคราะห์ตัวบทในหมวดนรกภูมิและฉกามาพจรภูมิ เครื่องมือหลักคือกรอบ Tri-Semiotic Analysis Framework ซึ่งบูรณาการแนวคิดสัญศาสตร์ของโรล็องด์ บาร์ตส์ เฟอร์ดิน็องด์ เดอ โซซูร์ และชาร์ลส์ แซนเดอร์ส เพิร์ซ ร่วมกับแนวคิดกลไกทางอุดมการณ์ของรัฐของหลุยส์ อัลธูแซร์ โดยวิเคราะห์ข้อมูลในระดับตัวหมายและความคิดที่ถูกหมาย ประเภทของสัญญะ การสร้างมายาคติ และหน้าที่ทางอุดมการณ์

ผลการวิจัยพบว่า 1) ระบบสัญญะนรก–สวรรค์ประกอบสร้างมายาคติสำคัญ 3 ระดับ ได้แก่ มายาคติแห่งกรรม ซึ่งทำให้การลงโทษถูกมองเป็นกฎธรรมชาติของจักรวาล มายาคติแห่งอำนาจ ซึ่งใช้สวรรค์และโครงสร้างจักรวาลแบบลำดับชั้นเป็นสัญญะรองรับระเบียบทางสังคม และมายาคติแห่งความกลัว ซึ่งเชื่อมโยงภาพนรกกับหลักหิริโอตตัปปะเพื่อส่งเสริมการกำกับตนเองของปัจเจกชน 2) กลไกการผลิตซ้ำอุดมการณ์ทำงานผ่านกระบวนการทำให้ความหมายทางสังคมดูเป็นธรรมชาติ การเรียกเร้า และการควบคุมตนเอง ส่งผลให้ระเบียบและความสัมพันธ์เชิงอำนาจได้รับการยอมรับโดยไม่จำเป็นต้องอาศัยการบังคับโดยตรง และ 3) ผลการสังเคราะห์นำไปสู่กรอบแนวคิด ISS ซึ่งประกอบด้วย 4 กลไกสำคัญ ได้แก่ โครงสร้างสัญญะ การประกอบสร้างมายาคติ การเรียกเร้า และการผลิตซ้ำ โดยมีความเชื่อทางศาสนาเป็นสื่อกลางในการธำรงและผลิตซ้ำความสัมพันธ์เชิงอำนาจ กรอบดังกล่าวจึงสามารถใช้เป็นแนวทางในการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างสัญญะ ความเชื่อ และอุดมการณ์ในวรรณกรรมพุทธศาสนาได้อย่างเป็นระบบ