กระบวนการพัฒนาแผนปฏิบัติการด้านการป้องกันและควบคุมโรคไม่ติดต่อของประเทศไทย (พ.ศ.2566–2570) อย่างมีส่วนร่วม

นันท์นภัส ภูมิถาวร; ณัฐธิดา ช่วยเมือง; ณัฐพล พงษ์วิเศษ

ผู้แต่ง

นันท์นภัส ภูมิถาวร กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค
ณัฐธิดา ช่วยเมือง กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค
ณัฐพล พงษ์วิเศษ กองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค

คำสำคัญ:

โรคไม่ติดต่อ, แผนปฏิบัติการ, CIPP Model, การมีส่วนร่วม, นโยบายสาธารณะ

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา 1) วิเคราะห์กระบวนการจัดทำแผนปฏิบัติการด้านการป้องกันและควบคุมโรคไม่ติดต่อของประเทศไทยอย่างมีส่วนร่วม และ 2) ปัจจัยความสำเร็จของการพัฒนาแผนดังกล่าว การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยประยุกต์ใช้กรอบแนวคิด CIPP Model (Context, Input, Process, Product) เป็นกรอบในการวิเคราะห์ ประชากรกลุ่มตัวอย่าง ประกอบด้วย ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องกับการพัฒนาและขับเคลื่อนแผน ทั้งในระดับนโยบายและระดับปฏิบัติ ได้แก่ ผู้กำหนดนโยบาย ผู้บริหารด้านสาธารณสุข นักวิชาการ และผู้แทนภาคประชาสังคม โดยคัดเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง จำนวน 10 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย (1) แบบวิเคราะห์เอกสาร และ (2) แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง ซึ่งผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหาโดยผู้ทรงคุณวุฒิ การเก็บรวบรวมข้อมูลดำเนินการผ่านการวิเคราะห์เอกสารและการสัมภาษณ์เชิงลึก และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์เชิงเนื้อหาควบคู่กับการตรวจสอบความน่าเชื่อถือแบบสามเส้า

ผลการวิจัยพบว่า (1) กระบวนการพัฒนาแผนมีลักษณะเป็นระบบ ครอบคลุม 4 มิติของ CIPP Model โดยมีการวิเคราะห์บริบทอย่างรอบด้าน การระดมทรัพยากรจากหลายภาคส่วน การดำเนินกระบวนการแบบมีส่วนร่วม และการพัฒนาแผนที่มีความชัดเจนเชิงยุทธศาสตร์และสามารถนำไปปฏิบัติได้จริง อย่างไรก็ตาม ยังพบข้อจำกัดในด้านช่องว่างระหว่างนโยบายกับการปฏิบัติในระดับพื้นที่ และความไม่เท่าเทียมด้านศักยภาพของหน่วยงาน (2) ปัจจัยความสำเร็จของการพัฒนาแผนประกอบด้วย 8 ประการ ได้แก่ (2.1) นโยบายและทิศทางเชิงยุทธศาสตร์ที่ชัดเจน (2.2) การใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์ (2.3) การมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย (2.4) ศักยภาพบุคลากร (2.5) กลไกความร่วมมือ (2.6) การสนับสนุนทรัพยากร (2.7) ระบบติดตามและประเมินผล และ (2.8) ภาวะผู้นำเชิงนโยบาย ซึ่งเป็นปัจจัยที่มีความเชื่อมโยงและส่งผลต่อความสำเร็จของแผนอย่างเป็นระบบข้อเสนอแนะจากการวิจัย ได้แก่ ควรพัฒนากลไกความรับผิดชอบร่วมระหว่างหน่วยงาน เสริมสร้างระบบฐานข้อมูลแบบบูรณาการ พัฒนาศักยภาพบุคลากรในระดับพื้นที่ และส่งเสริมกระบวนการมีส่วนร่วมอย่างต่อเนื่อง เพื่อเชื่อมโยงนโยบายสู่การปฏิบัติได้อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

กรมควบคุมโรค. (2562). กฎกระทรวงแบ่งส่วนราชการ กรมควบคุมโรค พ.ศ. 2562. ราชกิจจานุเบกษา, เล่มที่ 136 ตอนที่ 90ง, หน้า 1–8.

ขวัญเนตร มีเงิน, ธนพร พลพินิจ, นฤมล สิริโชติ และศิริพรรณ ศิลาพัฒน์. (2565). การพัฒนากระบวนการจัดทำแผนปฏิบัติการด้านเตรียมความพร้อมป้องกันและแก้ไขปัญหาโรคติดต่ออุบัติใหม่แบบมีส่วนร่วม จังหวัดนครนายก. วารสารวิชาการสาธารณสุข, 31(3), 456–468.

จตุรงค์ ปานใหม่. (2564). การจัดการเชิงกลยุทธ์ด้านสุขภาพของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลในจังหวัดนครราชสีมา. วารสารวิชาการมหาวิทยาลัยอีสเทิร์นเอเชีย ฉบับสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 11(2), 136–147.

ปัทนีญา รอดแก้ว และมณฑล สรไกรกิติกูล. (2559). การมีส่วนร่วมในการจัดทำแผนพลังงานของประเทศไทย. วารสารวิชาการพระจอมเกล้าพระนครเหนือ, 26(2), 353–366.

ภูมิใจ แม้นมินทร์. (2566). การขับเคลื่อนแผนปฏิบัติการระดับชาติว่าด้วยธุรกิจกับสิทธิมนุษยชนของประเทศไทย. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ.

รวิพร แขนงแก้ว. (2565). ปัจจัยที่มีผลต่อการนำแผนไปปฏิบัติของข้าราชการครูในสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษานครปฐม เขต 1. (วิทยานิพนธ์ปริญญาครุศาสตรมหาบัณฑิต). มหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม, กรุงเทพฯ.

วรานิษฐ์ ลำไย, เชษฐ รัชดาพรรณาธิกุล และผ่องพรรณ ภะโว. (2564). การประเมินผลแผนยุทธศาสตร์แอลกอฮอล์ระดับชาติ (2554–2563). วารสารคุณภาพชีวิตกับกฎหมาย, 1, 62–78.

สมจิตร เดชาเสถียร, เจษฎา สุราวรรณ์, พชรพร ครองยุทธ และปัทมา ล้อพงค์พานิชย์. (2562). การประเมินแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาสุขภาพสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น ปีงบประมาณ 2562. วารสารสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น, 1(2), 159–169.

Alders, R. G., Bagnol, B. & Young, M. P. (2020). Continuing education in the prevention and control of HPAI: A case study on Indonesia. World’s Poultry Science Journal, 66(3), 495–500.

Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224.

Bryson, J. M. (2018). Strategic planning for public and nonprofit organizations: A guide to strengthening and sustaining organizational achievement. 5th ed. Wiley.

Gunanto, E. Y., Raharjo, J. & Nugraheni, D. (2022). Evaluation of COVID-19 vaccination program in Indonesia using CIPP model. Journal of Public Health in Africa, 13(1), 2021.

Kaplan, R. S. & Norton, D. P. (1996). The balanced scorecard: Translating strategy into action. Harvard Business School Press.

Moran, K., Ahmed, S., Omair, S. F., Khowaja, A. R., Ali, S. A. & Hatcher Roberts, J. (2023). Participatory action research to address health and social needs during COVID-19 in Pakistan: Learnings and reflections on process, challenges and enablers. Global Health Action, 16(1), 2175949.

Pressman, J. L., & Wildavsky, A. (1973). Implementation: How great expectations in Washington are dashed in Oakland. University of California Press.

Stufflebeam, D. L. (2003). The CIPP model for evaluation. International handbook of educational evaluation. (pp. 31–62). Kluwer Academic Publishers.

Vali, L., Ataollahi, F., Amiresmaili, M. & Nakhaee, N. (2021). Identification of remarkable dimensions in management and evaluation of non-communicable disease programmes: A systematic review and meta-synthesis. Sultan Qaboos University Medical Journal, 21(3), 365–372.

World Health Organization. (2017). Tackling NCDs: “Best buys” and other recommended interventions for the prevention and control of noncommunicable diseases. WHO.

World Health Organization. (2022). Situation analysis and foresight for health and well-being: Strategic toolkit for the WHO European Region. WHO Regional Office for Europe.