บทบาทเชิงยุทธศาสตร์ของผู้นำชุมชนในการขับเคลื่อนชุมชนสีเขียว : การวิเคราะห์ด้วยกรอบภาวะผู้นำเชิงปฏิรูปและทุนทางสังคมในบริบทภาคใต้ของประเทศไทย

ชุมพล อังคณานนท์; อนิรุต หนูปลอด; ซูวารี มอซู; วุฒิชัย ศรีชวย; ฮามีดะ หวันนุรัตน์; ไพฑูรย์ ทองสม

ผู้แต่ง

ชุมพล อังคณานนท์ หลักสูตรรัฐศาสตร์ สาขาวิชาการเมืองการปกครองท้องถิ่น มหาวิทยาลัยแม่โจ้-ชุมพร
อนิรุต หนูปลอด หลักสูตรรัฐศาสตร์ สาขาวิชาการเมืองการปกครองท้องถิ่น มหาวิทยาลัยแม่โจ้-ชุมพร
ซูวารี มอซู สถาบันนโยบายสาธารณะ ม.อ. มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
วุฒิชัย ศรีชวย คณะวิทยาศาสตรและเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์
ฮามีดะ หวันนุรัตน์ นักวิชาการอิสระ
ไพฑูรย์ ทองสม นักวิชาการอิสระ

คำสำคัญ:

ชุมชนสีเขียว, ภาวะผู้นำเชิงปฏิรูป, ทุนทางสังคม

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาบริบท แนวคิด และหลักการของการขับเคลื่อนชุมชนสีเขียวในพื้นที่ภาคใต้ (2) วิเคราะห์บทบาทเชิงยุทธศาสตร์ของผู้นำชุมชนโดยใช้กรอบภาวะผู้นำเชิงปฏิรูปและทุนทางสังคม และ (3) เสนอแนวทางการพัฒนาศักยภาพผู้นำชุมชนเพื่อเสริมสร้างความยั่งยืนของชุมชนสีเขียว การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีกลุ่มประชากรและกลุ่มตัวอย่างเป็นบุคคลที่เกี่ยวข้องกับการขับเคลื่อนชุมชนสีเขียวในภาคใต้ ได้แก่ ผู้นำชุมชน พระสงฆ์ ผู้นำศาสนา เกษตรกร วิสาหกิจชุมชน เจ้าหน้าที่รัฐ ครู เยาวชน และนักท่องเที่ยว รวมทั้งสิ้นกว่า 100 คน ซึ่งได้รับการคัดเลือกโดยการสุ่มแบบเจาะจง และการจัดโควตา เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย การสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง การสนทนากลุ่ม การสังเกตแบบมีส่วนร่วม และการทบทวนเอกสาร ข้อมูลที่ได้ถูกวิเคราะห์ด้วยวิธีการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา และการวิเคราะห์เชิงประเด็น ผ่านกระบวนการเข้ารหัสสามชั้น และการตรวจสอบความน่าเชื่อถือด้วยวิธีการตรวจสอบแบบสามเส้า

ผลการวิจัยพบว่า บริบทของชุมชนสีเขียวในภาคใต้มีรากฐานสำคัญอยู่ที่ความสัมพันธ์ของคนในชุมชน ระบบวัฒนธรรมและศาสนา รวมทั้งวิถีการพึ่งพาทรัพยากรธรรมชาติ ขณะเดียวกันผู้นำชุมชนมีบทบาทเชิงยุทธศาสตร์ใน 5 มิติหลัก ได้แก่ (1) การสร้างแรงบันดาลใจและวิสัยทัศน์ (2) การเชื่อมโยงเครือข่ายและทุนทางสังคม (3) การริเริ่มนวัตกรรม (4) การสร้างการมีส่วนร่วมและกติกาชุมชน และ (5) การใช้ทุนทางวัฒนธรรม ศาสนาเป็นพลังขับเคลื่อน นอกจากนี้ งานวิจัยยังได้เสนอแนวทางการพัฒนาศักยภาพผู้นำชุมชนที่เน้นการบูรณาการความรู้เชิงเทคนิคกับทุนทางสังคม การสร้างระบบนิเวศผู้นำ และการขยายผลเชิงนโยบายเพื่อสนับสนุนการพัฒนาที่ยั่งยืน องค์ความรู้ใหม่จากการวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่า การขับเคลื่อนชุมชนสีเขียวที่มีประสิทธิภาพมิได้ขึ้นอยู่เพียงกับนโยบายภายนอก แต่ต้องอาศัยผู้นำที่สามารถผสมผสานภาวะผู้นำเชิงปฏิรูปกับทุนทางสังคม วัฒนธรรม และศาสนา เพื่อสร้างพลังร่วมที่นำไปสู่การพัฒนาชุมชนอย่างมั่นคงและยั่งยืน อันเป็นแนวทางที่สามารถนำไปปรับใช้ในพื้นที่อื่น ๆ ของประเทศได้

เอกสารอ้างอิง

ชยภรณ บุญเรืองศักดิ์ และสิริพร บูรณาหิรัณห์. (2567). การยกระดับนวัตกรรมชุมชนสู่การขับเคลื่อนทุนทางวัฒนธรรมในพื้นที่จังหวัดนครสวรรค์. วารสารศิลปการจัดการ, 8(2), 45-62.

ปัณณพงศ์ วงศ์ณาศรี. (2559). ทุนทางสังคมกับข้อเสนอเชิงนโยบายของการบูรณาการทุนทางสังคม เพื่อการพัฒนาท้องถิ่น. Asian Journal of Arts and Culture, 16(1), 99-114.

ปาริษา มูสิกะคามะ. (2561). การกำกับดูแลพื้นที่สาธารณะเมืองในฐานะทรัพยากรร่วม. Asian Creative Architecture, Art and Design, 27(2), 1-13.

อำภา บัวระภา. (2565). การพัฒนาพื้นที่สีเขียวชนบทเพื่อความยั่งยืน. วารสารสถาปัตยกรรมการออกแบบและการก่อสร้าง, 4(1), 27-37.

AtKisson, A. (2021). Developing indicators of sustainable community: Lessons from sustainable Seattle. In The Earthscan reader in sustainable cities (pp. 352-363). Routledge.

Ballet, J., Sirven, N. & Requiers-Desjardins, M. (2007). Social capital and natural resource management: a critical perspective. The Journal of Environment & Development, 16(4), 355-374.

Bass, B. M. & Riggio, R. E. (2006). Transformational leadership. Psychology press.

Durante, R., Mastrorocco, N., Minale, L. & Snyder, J. M. (2025). Unpacking social capital. The Economic Journal, 135(667), 773-807.

Krishna, A. (2002). Active social capital: Tracing the roots of development and democracy. Columbia University Press.

Marín-González, F., Moganadas, S. R., Paredes-Chacín, A. J., Yeo, S. F. & Subraman iam, S. (2022). Sustainable local development: Consolidated framework for cross-sectoral cooperation via a systematic approach. Sustainability, 14(11), 6601.

McKee, A. (2005). The public sphere: An introduction. Cambridge University Press.

Musavengane, R. & Simatele, D. M. (2016). Community-based natural resource management: The role of social capital in collaborative environmental management of tribal resources in KwaZulu-Natal, South Africa. Development Southern Africa, 33(6), 806-821.

Paxton, P. (2002). Social capital and democracy: An interdependent relationship. American sociological review, 67(2), 254-277.

Ponzetto, G. A. & Troiano, U. A. (2025). Social capital, government expenditures, and growth. Journal of the European Economic Association, 23(2), 632-681.

Roseland, M. (2000). Sustainable community development: integrating environ- mental, economic, and social objectives. Progress in planning, 54(2), 73-132.

Saiban, K. & Rozikin, Z. (2025). Building an Inclusive Society through Religious Moderation Village: Phenomenological Study of the Role of Social Capital in Building Social Harmonization in the Community of Sidodadi Village, Gedangan District, Malang Regency. International Journal of Research in Social Science and Humanities (IJRSS), 6(6), 151-175.

Selman, P. (2001). Social capital, sustainability and environmental planning. Planning theory & practice, 2(1), 13-30.

Turčinović, M., Vujko, A. & Stanišić, N. (2025). Community-led sustainable tourism in rural areas: Enhancing wine tourism destination competitiveness and local empowerment. Sustainability, 17(7), 2878.