กลไกการเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานของกลุ่มคนไร้สัญชาติ บ้านแก่งทรายมูล  อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่

ทิพาภรณ์ เยสุวรรณ์; สหัทยา วิเศษ; ชนกันต์ ปัญญาวัธนสกุล; เยื้อง ปั่นแหน่งเพชร

ผู้แต่ง

ทิพาภรณ์ เยสุวรรณ์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่
สหัทยา วิเศษ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตพะเยา
ชนกันต์ ปัญญาวัธนสกุล คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่
เยื้อง ปั่นแหน่งเพชร คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่

คำสำคัญ:

การมีส่วนร่วมแบบบูรณาการ, กลไกการเข้าถึงสิทธิ, กลุ่มคนไร้สัญชาติ, สิทธิขั้นพื้นฐาน

บทคัดย่อ

บทความวิจัยมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) สำรวจสภาพการเข้าถึงสิทธิ์ขั้นพื้นฐานของกลุ่มคนไร้สัญชาติ 2) พัฒนารูปแบบการเข้าถึงสิทธิ์ของกลุ่มคนไร้สัญชาติ 3) สร้างและประเมินกลไกการเข้าถึงสิทธิ์ของกลุ่มคนไร้สัญชาติ ในพื้นที่บ้านแก่งทรายมูล อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ ใช้วิธีการศึกษาเอกสาร ร่วมกับวิจัยเชิงปฏิบัติการ เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย แบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้างและแนวคำถามสำหรับการสนทนากลุ่ม กลุ่มผู้ให้ข้อมูลประกอบด้วย ผู้นำชุมชน ผู้แทนจากภาครัฐ ภาคเอกชน และกลุ่มคนไร้สัญชาติทีมีประสบการณ์และไม่มีประสบการณ์ในการเข้าถึงสิทธิรวมทั้งสิ้นจำนวน 32 คน การเก็บข้อมูลใช้วิธีการสำรวจ การสัมภาษณ์เชิงลึกและเวทีสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหาแบบอุปนัย

ผลการวิจัยพบว่า 1. กลุ่มคนไร้สัญชาติบ้านแก่งทรายมูล ประสบปัญหาในการเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐาน อาทิ สิทธิในการศึกษา การรักษาพยาบาล การเดินทาง และการประกอบอาชีพ โดยเฉพาะกลุ่มที่ไม่มีเลขประจำตัวประชาชน หรือมีเลขที่ขึ้นต้นด้วย 6 และ 7 ซึ่งอยู่ในสถานะที่กฎหมายยังจำกัดสิทธิ์ อีกทั้งยังมีอุปสรรคด้านภาษา ความเข้าใจระบบราชการ และการขาดข้อมูลที่ชัดเจนเกี่ยวกับสิทธิของตนเอง ส่งผลให้ไม่สามารถใช้สิทธิได้อย่างเต็มที่ 2. การพัฒนารูปแบบการเข้าถึงสิทธิของกลุ่มคนไร้สัญชาติ เน้นการส่งเสริมบทบาทของชุมชน สนับสนุนการเรียนรู้ผ่านการอบรมโดยใช้ภาษาท้องถิ่น และการจัดทำคู่มือความรู้สองภาษา โดยกระบวนการการมีส่วนร่วมของผู้นำชุมชน ส่งผลให้ประชาชนในชุมชนมีความเข้าใจสิทธิของตนมากยิ่งขึ้น และสามารถติดต่อสื่อสารกับหน่วยงานภาครัฐได้อย่างมั่นใจ 3. การสร้างกลไกที่มีประสิทธิภาพในการส่งเสริมการเข้าถึงสิทธิของกลุ่มคนไร้สัญชาติ อาศัยการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนในชุมชน โดยเฉพาะผู้นำท้องถิ่นและเครือข่ายภาคประชาสังคม กลไกที่ได้รับการพัฒนา ได้แก่ การให้ความรู้เรื่องสิทธิขั้นพื้นฐาน การสนับสนุนกระบวนการพิสูจน์สถานะบุคคล และการจัดเวทีแลกเปลี่ยนเพื่อสะท้อนปัญหาอย่างต่อเนื่อง กลไกดังกล่าวช่วยส่งเสริมความรู้ความเข้าใจด้านสิทธิ ลดความกลัวในการติดต่อกับหน่วยงานรัฐ และเสริมสร้างความไว้วางใจระหว่างชุมชนกับภาครัฐ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการเข้าถึงสิทธิ และยังสามารถพัฒนาไปสู่ข้อเสนอเชิงนโยบาย ในการส่งเสริมสิทธิของกลุ่มคนไร้สัญชาติในพื้นที่อื่นได้อย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

คณะกรรมาธิการการพัฒนาสังคม และกิจการเด็ก เยาวชน สตรี ผู้สูงอายุ คนพิการและผู้ด้อยโอกาส สำนักงานเลขาธิการวุฒิสภา. (2567). ข่าวคณะกรรมาธิการ. สืบค้นเมื่อ 12 พฤษภาคม 2568, จาก https://www.senate.go.th/view/142

ชนกันต์ ปัญญาวัธนสกุล. (2565). การเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานของคนไร้สัญชาติ อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา, 13(2), 95–110.

ชำนาญ จันทร์เรือง. (2550). สิทธิมนุษยชนกับความมั่นคงของชาติ. สืบค้นเมื่อ 3 ตุลาคม 2567, จาก http://public-law.net/publaw/view.aspx?id=1146

ตือนใจ ดีเทศน์. (2566). ‘คนไร้รัฐ-กลุ่มชาติพันธุ์’ แก้ปัญหา ‘ยั่งยืน’ ยังคงรอ. หนังสือพิมพ์แนวหน้า. สืบค้นเมื่อ 9 มีนาคม 2566, จาก https://www.naewna.com/likesara/716028?utm_source=chatgpt.com

นฤมล อรุโณทัย. (2561). ปัญหาของคนไร้สัญชาติซับซ้อนแต่ไม่ไร้ความหวัง. สืบค้นเมื่อ 23 สิงหาคม 2567, จาก https://www.chula.ac.th/cuinside/12859/

นิพัทธ์ ทองเล็ก. (2566). ประชากรข้ามชาติกับสิทธิที่เข้าไม่ถึง. เอกสารประกอบเวทีสาธารณะ “แรงงานข้ามชาติกับสิทธิที่ไปไม่ถึง” ในงานประชุม เสียงที่คนอื่นไม่ได้ยิน: ประชากรกลุ่มเฉพาะ ครั้งที่ 2, 21 กุมภาพันธ์ 2566, ห้อง Sapphire 106 อิมแพ็คฟอรั่ม เมืองทองธานี.

พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโต). (2546). สิทธิมนุษยชน: สร้างสันติสุขหรือสลายสังคม. พิมพ์ครั้งที่ 7. กรุงเทพฯ: สหธรรมิก.

พฤกษา เครือแสง. (2566). การจัดการความรู้ปัญหาการรับรองสถานะของบุคคลตามกฎหมายในเขตตำบลร่องเคาะ อำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง. วารสารสังคมศาสตร์และวัฒนธรรม, 7(2), 85–100.

วิไลลักษณ์ ไกรลาส. (2559). กระบวนการการเรียนรู้วิชานิติศาสตร์ผ่านกระบวนการการจัดกิจกรรมนักศึกษา: กรณีศึกษาปัญหาคนไร้สัญชาติ ชุมชนบ้านแอโก๋-แสนคำลือ ตำบลถ้ำลอด อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน. วารสารวิจัยมหาวิทยาลัยเวสเทิร์น มนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, 2(1), 111–119.

วีรวัฒน์ อิสรานุวรรธน์. (2560). ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของคนไร้สัญชาติและคนไร้รัฐภายใต้รัฐธรรมนูญ 2550. (วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต). จุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, กรุงเทพฯ.

ศิวนุช สร้อยทอง. (2562). การจัดการความยุติธรรมเกี่ยวกับสถานะบุคคลตามกฎหมาย: กรณีศึกษาพระเณรแห่งวัดสวนดอก จังหวัดเชียงใหม่. วารสารมหาวิทยาลัยพายัพ, 29(2), 34–46.

สุไรนี สายนุ้ย. (2563). โครงการมาลายูไร้ชาติ. คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี. รายงานวิจัยภายใต้ชุดโครงการวิจัยมาเลเซีย สนับสนุนโดย สกสว.

เสน่ห์ จามริก. (2542). สิทธิมนุษยชน: เกณฑ์คุณค่าฐานความคิด. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

อัสซูวรรณ เปาะหะ. (2560). ปัญหาการเข้าถึงสิทธิทางการศึกษาของคนไร้รัฐ ไร้สัญชาติ: กรณีศึกษา บ้านห้วยหยวกป่าโซ ตำบลแม่สะลองใน อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย. (ปริญญาประกาศนียบัตรบัณฑิต), มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, กรุงเทพฯ.

UNHCR ประเทศไทย. (2565). เรื่องราวอาสาสมัครชุมชนช่วยเหลือคนไร้รัฐไร้สัญชาติในหมู่บ้านของพี่น้องกลุ่มชาติพันธุ์ในการยื่นขอสัญชาติ. สืบค้นเมื่อ 12 พฤษภาคม 2568, จาก https://www.unhcr.org/th/news/how-thailand-s-grassroots-organizations-are-working-end-statelessness