คุณค่าของพุทธศิลป์พญานาคที่ปรากฏในพระอารามหลวงจังหวัดน่าน

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาของพุทธศิลป์พญานาคในประเทศไทย 2) เพื่อศึกษาพุทธศิลป์พญานาคที่ปรากฏในพระอารามหลวงจังหวัดน่าน 3) เพื่อวิเคราะห์คุณค่าพุทธศิลป์พญานาคที่ปรากฏในพระอารามหลวงจังหวัดน่าน เป็นวิจัยเชิงคุณภาพแบบวิจัยเอกสาร วิเคราะห์ข้อมูลโดยวิธีการพรรณนาความ 

ผลการวิจัยพบว่า 1) พุทธศิลป์พญานาคมีรากฐานในวัฒนธรรมและคติความเชื่อในพระพุทธศาสนาตั้งแต่สมัยโบราณโดยรับอิทธิพลจากศาสนาและศิลปะของอินเดีย ปรากฏในรูปแบบต่างๆ เช่น ประติมากรรม สถาปัตยกรรม รวมถึงลวดลายประดับในวัด 2) พุทธศิลป์พญานาคในพระอารามหลวงจังหวัดน่าน เช่น วัดพระธาตุแช่แห้ง วัดช้างค้ำวรวิหาร วัดพญาภู และวัดบุญยืน มีการนำเอาองค์ประกอบของพญานาคมาใช้ในงานสถาปัตยกรรม เช่น การสร้างบันไดนาค การสร้างหน้าบันวิหารหรืออุโบสถ การประดับพญานาคในซุ้มประตูและเสาโบสถ์ 3) คุณค่าพุทธศิลป์พญานาคในพระอารามหลวงจังหวัดน่าน 5 ด้าน คือ 1) คุณค่าด้านคติธรรม พญานาคเป็นสัญลักษณ์ของการปกป้องรักษาพระพุทธศาสนาและแสดงถึงการเชื่อมโยงกับหลักธรรมะที่สำคัญ 2) คุณค่าด้านคติความเชื่อ มีความเชื่อว่าพญานาคมีอำนาจพิเศษและศักดิ์สิทธิ์ 3) คุณค่าด้านสถาปัตยกรรม จิตรกรรม และประติมากรรม พุทธศิลป์พญานาคแสดงถึงภูมิปัญญาท้องถิ่นและการผสมผสานระหว่างศิลปะพื้นบ้านกับศิลปะอื่นๆ 4) คุณค่าด้านวัฒนธรรมประเพณี การปรากฏของพญานาคในประเพณีและพิธีกรรม เช่น ขบวนแห่พญานาคในประเพณีหกเป็ง และพิธีกรรมทางศาสนาอื่นๆ และ 5) คุณค่าด้านประวัติศาสตร์ พญานาคเป็นส่วนหนึ่งในการบอกเล่าเรื่องราวและอัตลักษณ์ของท้องถิ่น โดยมีความสำคัญในการสะท้อนถึงอำนาจและประวัติศาสตร์ของชุมชน