กฎหมายและการจัดการความขัดแย้งชายแดน: กรณีศึกษาไทย–กัมพูชาและบทเรียนภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาบทบาทของกฎหมายและกลไกทางการเมืองในการจัดการความขัดแย้งชายแดน โดยใช้กรณีศึกษาข้อพิพาทชายแดนไทย–กัมพูชาเป็นกรณีหลัก เพื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างอธิปไตย ดินแดน และกฎหมายระหว่างประเทศ ตลอดจนผลกระทบของความขัดแย้งต่อชุมชนชายแดนและความมั่นคงของรัฐในบริบทเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยใช้กรอบการวิเคราะห์แบบสหวิทยาการ ผสานแนวคิดกฎหมายระหว่างประเทศ รัฐศาสตร์ และมนุษยศาสตร์การเมือง โดยเน้นการวิเคราะห์เอกสารทางกฎหมาย คำตัดสินของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ และนโยบายระดับรัฐและภูมิภาค พบว่าแม้กลไกกฎหมายระหว่างประเทศ โดยเฉพาะศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ จะมีบทบาทสำคัญในการให้ความชัดเจนเชิงบรรทัดฐานทางกฎหมายและสร้างความชอบธรรมในข้อพิพาทด้านดินแดน แต่ก็มีข้อจำกัดด้านอำนาจบังคับใช้ และไม่อาจแยกออกจากพลวัตทางการเมือง ชาตินิยม และความทรงจำทางประวัติศาสตร์ของรัฐคู่กรณีได้อย่างสิ้นเชิงในระดับภูมิภาค อาเซียนมีบทบาทสำคัญในการลดความตึงเครียดและรักษาเสถียรภาพผ่านหลักการวิถีอาเซียน (ASEAN Way) และการไม่แทรกแซง แต่ข้อจำกัดเชิงโครงสร้างทำให้อาเซียนทำหน้าที่เป็น “พื้นที่กลางทางการเมือง” มากกว่ากลไกทางกฎหมายในการระงับข้อพิพาท

บทความยังชี้ให้เห็นว่า ชุมชนชายแดนเป็นผู้ได้รับผลกระทบโดยตรงจากความขัดแย้ง ทั้งในมิติชีวิตประจำวัน เศรษฐกิจ การเคลื่อนย้าย และสิทธิมนุษยชน แต่กลับมีบทบาทจำกัดในกระบวนการตัดสินใจทางกฎหมายและนโยบาย สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนความตึงเครียดระหว่างความมั่นคงของรัฐกับความมั่นคงของมนุษย์ งานนี้เสนอว่า การจัดการความขัดแย้งชายแดนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ควรพัฒนาไปสู่แนวทางแบบบูรณาการ ที่ผสานกฎหมายระหว่างประเทศ การทูตระดับภูมิภาค และการมีส่วนร่วมของชุมชนชายแดน เพื่อสร้างสันติภาพและความมั่นคงที่ยั่งยืนในระยะยาว