รัฐพันลึกกับประชาธิปไตยแบบไทย: อำนาจนอกระบบในการกำหนดทิศทางการเมืองหลังการเลือกตั้ง

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาปรากฏการณ์ การเมืองหลังการเลือกตั้งที่ไม่เป็นของรัฐบาลที่ประชาชนเลือก ซึ่งเป็นปัญหาเชิงโครงสร้างเรื้อรังของประชาธิปไตยไทย โดยมีจุดตั้งต้นจากความย้อนแย้งที่การเลือกตั้งดำรงอยู่ในฐานะกลไกความชอบธรรมทางการเมือง ขณะที่อำนาจกำหนดทิศทางการเมืองกลับไม่ได้อยู่ในสนามเลือกตั้งอย่างแท้จริง งานศึกษานี้ใช้กรอบแนวคิด “รัฐพันลึก” (Deep State) เพื่ออธิบายโครงสร้างอำนาจนอกระบบที่ดำรงอยู่อย่างต่อเนื่องหลังรัฐประหารในทุกยุคสมัย เพื่ออธิบายกลไกการทำงานของรัฐพันลึกที่แทรกแซงรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง อันได้แก่กลไกทางรัฐธรรมนูญ อำนาจขององค์กรอิสระ อำนาจตุลาการ การใช้อำนาจนิติสงคราม ตลอดจนการสนับสนุนรัฐประหารซ้ำซากในนามของ “ความมั่นคง” และ “ความสงบเรียบร้อย” ผลการศึกษาพบว่ารัฐพันลึกในบริบทไทยมิได้เป็นเพียงเครือข่ายอำนาจเชิงนามธรรม หากแต่มีลักษณะเป็นโครงสร้างทางสถาบันที่เชื่อมโยงกันระหว่างกองทัพ ระบบราชการระดับสูง ตุลาการ และชนชั้นนำทางเศรษฐกิจ โดยมีบทบาทสำคัญในการกำหนดขอบเขตอำนาจของรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง การแทรกแซงดังกล่าวส่งผลให้ประชาธิปไตยไทยอยู่ในภาวะ “ประชาธิปไตยแบบจำกัด” ความรับผิดเชิงสถาบันอ่อนแอ วงจรความรุนแรงทางการเมืองเกิดซ้ำ และหลักนิติรัฐขาดเสถียรภาพ บทความเสนอว่า การคลี่คลายอำนาจรัฐพันลึกจำเป็นต้องอาศัยการปฏิรูปเชิงโครงสร้างทั้งในระดับรัฐธรรมนูญ ระบบความยุติธรรม ความสัมพันธ์ระหว่างพลเรือนกับทหาร และการสร้างวัฒนธรรมการเมืองแบบตรวจสอบได้ เพื่อทำให้ประชาธิปไตยไทยกลับคืนสู่เจตจำนงของประชาชนอย่างแท้จริงและยั่งยืนในอนาคต