การพัฒนารูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโดยใช้ชุมชนเป็นฐาน เพื่อเสริมสร้างการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการลุ่มน้ำวังตอนบน

ภัทรา มาน้อย; ชนกนารถ บุญวัฒนะกุล; สุมาลี สังข์ศรี

ผู้แต่ง

ภัทรา มาน้อย แขนงการศึกษานอกระบบ สาขาวิชาศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช
ชนกนารถ บุญวัฒนะกุล แขนงการศึกษานอกระบบ สาขาวิชาศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช
สุมาลี สังข์ศรี แขนงการศึกษานอกระบบ สาขาวิชาศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช

คำสำคัญ:

การศึกษานอกระบบ, การศึกษาโดยชุมชนเป็นฐาน, การบริหารจัดการลุ่มน้ำ, ลุ่มน้ำวังตอนบน

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาบริบทชุมชนและสภาพการมีส่วนร่วมของชุมชนในการบริหารจัดการลุ่มน้ำวังตอนบน และ 2) พัฒนารูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโดยใช้ชุมชนเป็นฐานเพื่อเสริมสร้างการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการลุ่มน้ำวังตอนบน งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยแบบผสมผสาน ใช้เครื่องมือเก็บรวบรวมข้อมูลด้วย แบบสังเกต แบบสัมภาษณ์เชิงลึก การประชุมกลุ่มย่อย กระบวนการเรียนรู้ 5 ขั้นตอน แบบบันทึกข้อมูล และ แบบฟอร์มการประเมินรูปแบบมีประชากรและกลุ่มตัวอย่างจำนวน 80 คน ข้อมูลที่ได้นํามาวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเนื้อหาสังเคราะห์ตามประเด็นการวิจัย หาค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และ เรียบเรียงผลการวิจัยในรูปแบบเชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า 1) บริบทชุมชนในพื้นที่ลุ่มน้ำวังตอนบนมีความลาดชันสูง พบปัญหาหลัก 3 ด้าน คือ (1) ปัญหาการขาดแคลนน้ำในฤดูแล้ง (2) ปัญหาผลกระทบจากน้ำป่าไหลหลาก และ (3) ปัญหาการบริหารจัดการลุ่มน้ำมีความซ้ำซ้อน การมีส่วนร่วมมีความโดนเด่นด้านทางกายภาพแต่ยังขาดอำนาจการตัดสินใจ 2) ผลการพัฒนารูปแบบ มี 6 องค์ประกอบ คือ (1) หลักการและความเป็นมา (2) วัตถุประสงค์ (3) เนื้อหา/สาระการเรียนรู้ (4) กระบวนการเรียนรู้ (5) แหล่งเรียนรู้และสถานที่ในการจัดการเรียนรู้ และ (6) การประเมินรูปแบบ ใช้กระบวนการสร้างการเรียนรู้ 5 ขั้นตอน ตามแนวทางของ PAR ประกอบด้วย (1) การวิเคราะห์สภาพปัญหา (2) การวิเคราะห์แนวทางการแก้ไข (3) การวางแผนปฏิบัติการ (4) การทดลองปฏิบัติ และ (5) การสรุปบทเรียน 3) ผลการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ สรุปได้ว่า รูปแบบที่พัฒนาขึ้นมีคุณค่าและความสำคัญมีความเหมาะสมและถูกต้องตามหลักการพัฒนารูปแบบ และ นำไปใช้ประโยชน์ได้จริงในพื้นที่เพื่อส่งเสริมการเรียนรู้และนำไปใช้เพื่อแก้ไขปัญหาลุ่มน้ำได้อย่างยั่งยืน มีค่าเฉลี่ย ( $\bar{X}$ ) 4.60 และ ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน (S.D.) 0.35 ผ่านเกณฑ์การยอมรับในทุกองค์ประกอบ

เอกสารอ้างอิง

กชกร เดชะคำภู. (2560). รูปแบบการพัฒนาการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำของผู้ใช้น้ำ โครงการพัฒนาลุ่มน้ำก่ำอันเนื่องมาจากพระราชดำริ. (วิทยานิพนธ์ปริญญารัฐประศาสนศาสตรดุษฎีบัณฑิต). มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม, มหาสารคาม.

เคน เคย์. (2562). ทักษะแห่งอนาคตใหม่ การศึกษาเพื่อศตวรรษที่ 21 (21st Century Skills Rethinking How Students Learn). พิมพ์ครั้งที่ 3. โอเพ่นเวิลด์ส์ พับลิซซิ่ง เฮาส์.

ชลธิชา บุนนาค. (2562). การพัฒนาการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนอย่างยั่งยืนโดยใช้กระบวนการวิเคราะห์เชิงระบบ. วารสารวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, 11(1), 45-58.

ทิศนา แขมมณี. (2556). ศาสตร์การสอน: องค์ความรู้เพื่อการจัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ. พิมพ์ครั้งที่ 17. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ประไพพิมพ์ สุธีวสินนนท์ และประสพชัย พสุนนท์. (2559). กลยุทธ์การเลือกตัวอย่างสำหรับการวิจัยเชิงคุณภาพ. วารสารปาริชาต มหาวิทยาลัยทักษิณ, 29(2), 32-48.

ประสิทธิ์ เจริญพงษ์. (2560). การพัฒนารูปแบบการจัดการศึกษานอกระบบโรงเรียนเพื่อเสริมสร้างพลังอำนาจชุมชน. วารสารการศึกษาและการพัฒนาสังคม, 13(1), 154-168.

ประสิทธิ์ สิทธิกรวงษ์, กชกร พัดแดง, และ วิภาพรรณ แสงนภา. (2563). การจัดการทรัพยากรน้ำโดยชุมชน: การประยุกต์ใช้ตารางเหตุผลสัมพันธ์ในการวางแผนเชิงกลยุทธ์. วารสารสิ่งแวดล้อมและทรัพยากร, 8(2), 112-125.

ภานุวัฒน์ ทรัพย์มา. (2562). รูปแบบการจัดการเรียนรู้โดยใช้ชุมชนเป็นฐานเพื่อส่งเสริมความตระหนักด้านสิ่งแวดล้อม. วารสารวิชาการครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา, 6(2), 88-102.

รัตนะ บัวสนธ์. (2562). การวิจัยและพัฒนานวัตกรรมการศึกษา. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

วรรณดี สุทธินรากร. (2560). การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมและกระบวนการทางสำนึก. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์.

วิวัฒน์ กัลยาศิริ. (2564). การประยุกต์ใช้แผนที่ผลลัพธ์ (Outcome Mapping) ในการติดตามและประเมินผลโครงการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ. วารสารนวัตกรรมและการจัดการ, 6(3), 89-104.

สกุลศรี เกียรติสมบัติ, พุทธชาติ อ่อนมิ่ง และภัทราพร แสงมณี. (2560). การพัฒนารูปแบบการจัดการความรู้ด้านการท่องเที่ยวเชิงนิเวศเพื่อสร้างขีดความสามารถของชุมชนบ้านดอนหลวง จังหวัดลำพูน. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 36(3), 101–114.

สนอง โลหิตวิเศษ. (2556). การจัดการเรียนรู้ในชุมชน. ใน เอกสารการสอนชุดวิชา ประสบการณ์วิชาชีพการศึกษานอกระบบ 26407 หน่วยที่ 1-7 . กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.

สุมาลี ชัยเจริญ. (2557). การออกแบบการสอน: หลักการ ทฤษฎี สู่การปฏิบัติ. ขอนแก่น: คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น.

อดิศักดิ์ ทองคำ, นุสรา สุวรรณโชติ, สุกัญญา คำกุล และชูชาติ โพธิสาร. (2561). การประยุกต์ใช้แนวคิดการเรียนรู้เชิงปฏิบัติการเพื่อการจัดการความขัดแย้งในการใช้ทรัพยากรน้ำของกลุ่มผู้ใช้น้ำในลุ่มน้ำพอง. วารสารสังคมศาสตร์และมานุษยวิทยาเชิงพุทธ, 5(11), 302–316.

Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224.

Flecky, K. (2011). Foundations of service learning. Jones and Bartlett. Retrieved June 23, 2025, from http://samples.jbpub.com/9780763759582/59582_CH01_FINAL.pdf

Joyce, B. R., Weil, M. & Calhoun, E. (2004). Models of teaching. Allyn and Bacon.

Kemmis, S., McTaggart, R. & Nixon, R. (2014). The action research planner: Doing critical participatory action research. Springer.

Walker, A. (2009). Agricultural transformation in the uplands of northern Thailand. NIAS Press.