การพัฒนากลยุทธ์เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตในชุมชนแออัด กรณีศึกษาเทศบาลนครเชียงใหม่

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาบริบทที่เกี่ยวข้องกับคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชนในชุมชนแออัดในเขตเทศบาลนครเชียงใหม่ (2) วิเคราะห์ปัจจัยสภาพแวดล้อมภายในและภายนอกที่มีผลต่อการยกระดับคุณภาพชีวิต และ (3) เสนอและประเมินกลยุทธ์การพัฒนาเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนในชุมชนแออัดบนพื้นฐานหลักการทรงงาน โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน ประกอบด้วยการวิจัยเชิงปริมาณและการวิจัยเชิงคุณภาพ พื้นที่ศึกษา ได้แก่ 3 ชุมชนในแขวงกาวิละ เทศบาลนครเชียงใหม่ คือ ชุมชนท่าสะต๋อย ชุมชนรถไฟสามัคคี และชุมชนขนส่งซอย 9 ประชากรเชิงปริมาณเป็นประชาชนในชุมชนแออัดรวม 391 ครัวเรือน และกำหนดกลุ่มตัวอย่างจำนวน 298 คน ตามสูตรของทาโร ยามาเน่ ส่วนกลุ่มตัวอย่างเชิงคุณภาพเป็นผู้ให้ข้อมูลหลักจำนวน 18 คน คัดเลือกแบบเจาะจง ประกอบด้วยสมาชิกสภาเทศบาล เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงาน ผู้นำชุมชน และกรรมการชุมชน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วยแบบสอบถาม การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ความถี่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ขณะที่ข้อมูลเชิงคุณภาพวิเคราะห์ด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา พร้อมสังเคราะห์ผลด้วย SWOT และ TOWS Matrix เพื่อกำหนดกลยุทธ์เชิงพัฒนา

ผลการวิจัยพบว่า (1) คุณภาพชีวิตโดยรวมของประชาชนในชุมชนแออัดอยู่ในระดับปานกลาง โดยชุมชนขนส่งซอย 9 มีระดับคุณภาพชีวิตสูงกว่าชุมชนอื่น ขณะที่ปัญหาสำคัญได้แก่ รายได้ไม่มั่นคง ค่าครองชีพสูง ปัญหาท่อระบายน้ำอุดตัน กลิ่นเหม็น ความขัดแย้งในชุมชน และมลพิษฝุ่นควัน PM 2.5 (2) ปัจจัยแวดล้อมที่มีผลต่อคุณภาพชีวิตครอบคลุม 7 ด้าน ได้แก่ การเมือง วัฒนธรรม เศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม การศึกษา สาธารณสุข และสังคม โดยพบจุดแข็งด้านผู้นำและคณะกรรมการชุมชนที่เข้มแข็ง รวมถึงทุนทางสังคมและอัตลักษณ์ชุมชน ขณะที่จุดอ่อนสำคัญคือปัญหาฝุ่น PM 2.5 ความเสื่อมโทรมของโครงสร้างพื้นฐาน และข้อจำกัดด้านความรู้เชิงบริหารจัดการชุมชน ส่วนโอกาสเด่นมาจากนโยบายและโครงการสนับสนุนของเทศบาลและความเป็นเมืองท่องเที่ยว ขณะที่อุปสรรคสำคัญคือปัญหาน้ำท่วม ความยากจน และข้อจำกัดด้านงบประมาณ (3) ผลการสังเคราะห์เชิงกลยุทธ์สามารถจัดทำกลยุทธ์หลัก 4 กลยุทธ์ ได้แก่ กลยุทธ์เชิงรุก (SO) กลยุทธ์เชิงป้องกัน (ST) กลยุทธ์เชิงแก้ไข (WO) และกลยุทธ์เชิงรับ (WT) พร้อมกลยุทธ์รองรวม 20 กลยุทธ์ ซึ่งผ่านการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย พบว่ามีความเหมาะสม ความเป็นไปได้ และความเป็นประโยชน์อยู่ในระดับมากที่สุด ข้อเสนอแนะจากการวิจัยควรมุ่งส่งเสริมการมีส่วนร่วมเชิงรุกของประชาชนในการกำหนดแผนและดำเนินโครงการพัฒนา เพิ่มขีดความสามารถผู้นำและคณะกรรมการชุมชนด้วยการพัฒนาทักษะการบริหารจัดการเชิงกลยุทธ์ และผลักดันการบูรณาการความร่วมมือระหว่างเทศบาล ภาคเอกชน และเครือข่ายชุมชน เพื่อพัฒนาระบบอาชีพ สาธารณูปโภค สุขภาพ และสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง อันจะนำไปสู่การยกระดับคุณภาพชีวิตในชุมชนแออัดอย่างเป็นระบบและยั่งยืน