การจัดการร่วมของครัวเรือนกับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่อุทยานแห่งชาติศรีลานนา จังหวัดเชียงใหม่

ศิริลักษณ์ เจนการวณิช; เฉลิมชัย ปัญญาดี; สถาพร แสงสุโพธิ์; สมคิด แก้วทิพย์; พิชญ์ จิตต์ภักดี

ผู้แต่ง

ศิริลักษณ์ เจนการวณิช วิทยาลัยบริหารศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้
เฉลิมชัย ปัญญาดี วิทยาลัยบริหารศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้
สถาพร แสงสุโพธิ์ วิทยาลัยบริหารศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้
สมคิด แก้วทิพย์ วิทยาลัยบริหารศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้
พิชญ์ จิตต์ภักดี วิทยาลัยบริหารศาสตร์ มหาวิทยาลัยแม่โจ้

คำสำคัญ:

อุทยานแห่งชาติศรีลานนา, การจัดการร่วม, การมีส่วนร่วมของครัวเรือน, การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ, การอนุรักษ์ป่า

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพและคุณลักษณะการจัดการร่วมของครัวเรือนในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่อุทยานแห่งชาติศรีลานนา จังหวัดเชียงใหม่ โดยมุ่งวิเคราะห์ระดับการมีส่วนร่วม ตลอดจนปัจจัยทางเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และสถาบันที่ส่งผลต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรป่าไม้ การวิจัยใช้ระเบียบวิธีแบบผสานวิธีตามรูปแบบการวิจัยแบบบรรจบกันเชิงขนาน กลุ่มตัวอย่างเชิงปริมาณ ได้แก่ ครัวเรือนในพื้นที่อำเภอเชียงดาว พร้าว และแม่แตง จำนวน 400 ครัวเรือน ซึ่งได้มาจากการสุ่มหลายขั้นตอน ส่วนผู้ให้ข้อมูลเชิงคุณภาพคัดเลือกแบบเจาะจง ประกอบด้วยผู้นำชุมชน สมาชิกคณะกรรมการป่าชุมชน ตัวแทนครัวเรือน เจ้าหน้าที่อุทยาน และผู้แทนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น จำนวน 20–30 คน รวมทั้งการสนทนากลุ่มจำนวน 4–6 กลุ่ม เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แบบสอบถามมาตราส่วนประมาณค่า 5 ระดับ แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง และแนวคำถามการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลเชิงปริมาณด้วยความถี่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ส่วนข้อมูลเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เชิงประเด็น และตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า

ผลการวิจัยพบว่า 1) ครัวเรือนมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติโดยรวมอยู่ในระดับปานกลาง ครอบคลุมการรับรู้ข่าวสาร การเข้าร่วมประชุมและอบรม การร่วมวางแผนตัดสินใจ และการปฏิบัติกิจกรรมภาคสนาม เช่น การปลูกป่า การทำแนวกันไฟ และการฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำ 2) ปัจจัยสำคัญที่จำกัดการมีส่วนร่วม ได้แก่ ความไม่มั่นคงด้านที่ดินทำกิน ร้อยละ 55.00 รายได้ไม่เพียงพอ ร้อยละ 46.00 และการพึ่งพาเกษตรกรรมแบบดั้งเดิมมากกว่าร้อยละ 70.00 ขณะที่ครัวเรือนส่วนใหญ่ได้รับข้อมูลผ่านเครือข่ายโทรศัพท์ ร้อยละ 53.80 และการประชุมชุมชน ร้อยละ 48.10 ส่วนการเข้าถึงสื่อออนไลน์ยังต่ำกว่าร้อยละ 20.00 และ 3) กติกาชุมชน บทบาทเชิงรุกของภาครัฐ ความเชื่อและทุนทางวัฒนธรรมท้องถิ่น เป็นกลไกสำคัญที่เสริมสร้างแรงจูงใจและความชอบธรรมในการอนุรักษ์โดยสมัครใจ ดังนั้น การจัดการร่วมอย่างยั่งยืนควรส่งเสริมกลไกจูงใจทางเศรษฐกิจ สร้างความชัดเจนด้านสิทธิการใช้ประโยชน์ในพื้นที่ และพัฒนาระบบสื่อสารสองทางที่ครอบคลุม เพื่อยกระดับการมีส่วนร่วมของครัวเรือนทั้งด้านข้อมูล การตัดสินใจ และการปฏิบัติในพื้นที่จริง

เอกสารอ้างอิง

ประไพ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา และชัยณรงค์ เครือนวน. (2562). สิทธิชุมชนกับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่น: หลักคิดและความเป็นจริงทางสังคม: กรณีศึกษาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก. วารสารการเมือง การบริหาร และกฎหมาย, 11(3), 39–63.

พระครูโสภณปริยัติสุธี. (2561). การเสริมสร้างสมรรถนะในการอนุรักษ์ การใช้ประโยชน์ และการแบ่งปันผลประโยชน์จากป่าชุมชนในลุ่มน้าอิง จังหวัดพะเยา-เชียงราย (รายงานการวิจัย). พระนครศรีอยุธยา: สถาบันวิจัยพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

สหัทยา วิเศษ. (2561). กระบวนการพัฒนาข้อบัญญัติขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและชุมชนในการอนุรักษ์ การใช้ประโยชน์และการแบ่งปันผลประโยชน์จากป่าชุมชนในลุ่มน้ำอิง จังหวัดพะเยา-เชียงราย (รายงานการวิจัย). พระนครศรีอยุธยา: สถาบันวิจัยพุทธศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

สุรศักดิ์ จำรัสการ. (2560). วาทกรรมการใช้ประโยชน์ในที่ดินระหว่างรัฐกับประชาชน กรณีศึกษา: อุทยานแห่งชาติทับลานและอุทยานแห่งชาติแก่งกระจาน. (ดุษฎีนิพนธ์หลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต). มหาวิทยาลัยรังสิต, ปทุมธานี.

อลงกต ปากาศ, ภูพิชิต ช่วยบำรุง และศิริลักษณ์ เจนการวณิช. (2566). การศึกษาการเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นที่ป่าระหว่างปี พ.ศ. 2556-2565 ในพื้นที่อุทยานแห่งชาติศรีลานนา จังหวัดเชียงใหม่. วารสารวนศาสตร์ไทย, 42(2), 50–62.

Promphoonga, J. (2025). Promoting Equitable Access to Community Resources Through Sustainable and Inclusive Community Participation: Promoting Equitable Access to Community Resources Through Sustainable and Inclusive Community Participation. RATANABUTH JOURNAL, 7(2), 403–417.