การเมืองของการจัดสรรงบประมาณเชิงพื้นที่ในช่วงปีงบประมาณ พ.ศ. 2561-2566

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษากลไก กระบวนการทางการเมืองในการจัดสรรงบประมาณเชิงพื้นที่ในช่วงปีงบประมาณ พ.ศ.2561-2566 2) เพื่อวิเคราะห์บทบาทตัวแสดงในกระบวนการจัดสรรงบประมาณเชิงพื้นที่ในช่วงปีงบประมาณ พ.ศ.2561-2566 และ 3) เพื่อเสนอแนะแนวทาง ในปรับปรุงกระบวนการในการจัดสรรงบประมาณเชิงพื้นที่ ในช่วงปีงบประมาณ พ.ศ.2561-2566 เป็นการวิจัยเชิงบรรยายที่ใช้การเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพ เพื่อนำเอาข้อมูลที่เป็นปรากฏการณ์จริง มาวิเคราะห์การเมืองในการจัดสรรงบประมาณที่งบประมาณ มิใช่เพียงกระบวนการทางเทคนิค แต่เป็นปรากฏการณ์ทางการเมืองที่เชื่อมโยงกับความเป็นธรรม และการลดความเหลื่อมล้ำในสังคมอย่างชัดเจน

ผลการวิจัยพบว่า ระบบงบประมาณเชิงพื้นที่ของไทย ยังคงมีลักษณะรวมศูนย์สูง หน่วยงานกลางอย่างสำนักงบประมาณ กระทรวงการคลัง และสภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติเป็นผู้กำหนดทิศทางและนโยบายหลัก แม้จะเปิดโอกาสให้ท้องถิ่นและประชาชนเสนอแผนงานหรือโครงการ แต่การตัดสินใจขั้นสุดท้าย ยังอยู่ในมือของส่วนกลางและข้าราชการระดับสูง ส่งผลให้งบประมาณส่วนใหญ่ กระจุกตัวในเมืองใหญ่หรือจังหวัดที่มีอิทธิพลทางเศรษฐกิจและการเมือง ขณะที่พื้นที่ชนบทหรือจังหวัดที่ขาดฐานเสียงทางการเมือง ได้รับงบประมาณน้อยกว่าอย่างชัดเจน (2) บทบาทของตัวแสดง พบว่ามีการประสานงานระหว่างรัฐส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค ท้องถิ่น และภาคประชาชนอย่างต่อเนื่อง โดยรัฐส่วนกลางยังคงเป็นผู้กำหนดทิศทางหลัก ส่วนภูมิภาคและผู้ว่าราชการจังหวัด ทำหน้าที่ถ่ายทอดและประสานนโยบายลงสู่ท้องถิ่น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรับผิดชอบวางแผนและขับเคลื่อนโครงการ แม้จะมีข้อจำกัดด้านอำนาจและงบประมาณ ขณะที่ประชาชนและเครือข่ายในพื้นที่ มีบทบาทในการสะท้อนปัญหาและตรวจสอบความโปร่งใส อย่างไรก็ตาม อำนาจตัดสินใจหลักยังคงอยู่ที่ส่วนกลาง ส่งผลให้การจัดสรรงบประมาณบางครั้งไม่ตอบโจทย์ความต้องการที่แท้จริงของแต่ละพื้นที่ และ (3) แนวทางในการปรับปรุงกระบวนการจัดสรรงบประมาณเชิงพื้นที่ควรเร่งกระจายอำนาจและงบประมาณสู่ท้องถิ่นอย่างแท้จริง เพิ่มบทบาทให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีอิสระในการวางแผนและบริหารงบประมาณมากขึ้น พร้อมส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในทุกขั้นตอน เพื่อให้การใช้จ่ายงบประมาณตอบสนองต่อความต้องการเฉพาะของแต่ละพื้นที่อย่างแท้จริง อันจะนำไปสู่ระบบงบประมาณที่เป็นธรรม โปร่งใส และลดความเหลื่อมล้ำระหว่างเมืองใหญ่กับชนบทได้อย่างยั่งยืน