วิธีวิทยาการยกระดับกลไกการแก้ไขปัญหาความยากจน โดยฐานท้องถิ่น กรณีศึกษาศูนย์ประสานงานการพัฒนาเชิงพื้นที่ในเงาอย่างยั่งยืนขององค์การบริหารส่วนตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิธีวิทยาการยกระดับกลไกการแก้ไขปัญหาความยากจนโดยฐานท้องถิ่น และ 2) สังเคราะห์รูปแบบการพัฒนากลไกเชิงสถาบันในการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาความยากจนเชิงพื้นที่ กรณีศึกษาศูนย์ประสานงานการพัฒนาเชิงพื้นที่ในเงาอย่างยั่งยืน ตำบลแม่สวด อำเภอสบเมย จังหวัดแม่ฮ่องสอน การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้แนวทางการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ประชากรและกลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยผู้ให้ข้อมูลสำคัญที่คัดเลือกแบบเจาะจง ได้แก่ คณะกรรมการศูนย์ประสานงาน จำนวน 12 คน สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบล จำนวน 12 คน เจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง จำนวน 4 คน และผู้แทนวิสาหกิจชุมชน จำนวน 4 คน รวมทั้งสิ้น 32 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ การสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่มย่อย การสังเกตแบบมีส่วนร่วม และการถอดบทเรียนด้วยกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (PAR) การวิเคราะห์ข้อมูลใช้การวิเคราะห์เนื้อหา ร่วมกับการสังเคราะห์เชิงตีความ   

ผลการวิจัยพบว่า สถานการณ์ความยากจนในภาคเหนือจากประชากรประมาณ 12 ล้านคน โดยเฉพาะจังหวัดแม่ฮ่องสอน มีสัดส่วนคนจนสูงที่สุดถึงร้อยละ 25.26 โดยมีปัจจัยที่ส่งผลต่อความยากจน ภายใต้ข้อจำกัดเชิงพื้นที่เช่น พื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ในเขตป่าอนุรักษ์ ภูมิประเทศเป็นภูเขา มีการซ้อนทับระหว่างพื้นที่อนุรักษ์และที่ดินทำกินภายใต้กฎหมายการใช้ประโยชน์ที่ดิน การเข้าถึงบริการของรัฐและเป็นพื้นที่ชายแดน ชี้ให้เห็นถึงแบบแผนการใช้ชีวิตถูกกดทับภายใต้นิยามความยากจนทั้งที่มีต้นทุนภูมิปัญญา วัฒนธรรมที่หลากหลายของบริบทกลุ่มชาติพันธุ์ โดยเฉพาะความเข้าใจต่อบริบทเชิงกายภาพการตั้งที่อยู่อาศัย ลักษณะหย่อมบ้านหรือบ้านบริวารนอกเขตปกครองของรัฐไทย การลดข้อจำกัดต้องอาศัยกลไกท้องถิ่น ฉะนั้น การบริหารการวิจัยเป็นการเสริมพลัง ให้กับกลไกระดับพื้นที่ และปฏิบัติการวิจัย การสะท้อนกลับ การจัดการข้อมูลและการใช้ประโยชน์ข้อมูลในการออกแบบกระบวนการ การทบทวนหลังการดำเนินกระบวนการ (AAR) เป็นวิธีวิทยาในการพัฒนากลไกเชิงพื้นที่ ร่วมทั้งภาคีร่วมพัฒนา ใช้ความรู้และบทเรียนที่ได้ ผลักดันนโยบายและกฎหมายการกระจายอำนาจ ในการจัดทำข้อบัญญัติ ใช้ข้อมูลในการจัดทำแผน จัดตั้งกลไกการบริหารและยกระดับเป็นศูนย์ประสานงานการพัฒนาเชิงพื้นที่ในเงาอย่างยั่งยืนทำหน้าที่แก้ไขปัญหาความยากจน ทั้งการพัฒนาระบบข้อมูล ระบบสารสนเทศหรือ GIS ผนวกกับข้อมูลศักยภาพของทุน 5 ด้านในระบบการดำรงชีพที่ยั่งยืน และ การกำหนดกลยุทธในการเปิดพื้นที่กลาง การเชื่อมโยงภาคีร่วมพัฒนาเข้ามาเป็นกลไกร่วมในการออกแบบกลไกการแก้ไขปัญหาโดยฐานท้องถิ่น