วารสารปรัชญาอาศรม

ความย้อนแย้งแห่งอัตลักษณ์: มนุษย์ในฐานะภาวะทางจริยธรรม จากมุมมองพุทธปรัชญาและอัตถิภาวนิยม

วิรสันต์ วิรุฬห์สกุลภิบาล — Sat, 08 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์ทัศนะของภพภูมิอื่นตามคติจักรวาลวิทยาตามทัศนะทางพุทธปรัชญา ที่แสดงความปรารถนาอยากเกิดเป็นมนุษย์ และ 2) วิพากษ์ความย้อนแย้งของมนุษย์ในฐานะผู้อมีศักยภาพสูงสุดในการหลุดพ้นจากวัฏสงสาร แต่กลับเลือกเส้นทางแห่งกิเลส ความทะยานอยาก และวัตถุนิยม ซึ่งใช้กรอบแนวคิดทางปรัชญาตะวันตก และระเบียบวิธีวิจัยเชิงพรรณนาวิเคราะห์ทางปรัชญาโดยการบูรณาการจริยศาสตร์อัตถิภาวนิยมและเครื่องมือนิยม

ผลการวิจัยพบว่า ความเป็นมนุษย์มิใช่สถานะทางชีวภาพที่หยุดนิ่งหรือนิยามด้วยสังคมวิทยาเพียงระนาบเดียว แต่คือพื้นที่ทางจริยธรรมที่ดำรงอยู่ในสภาวะรอยต่อระหว่างความจำยอมเชิงโครงสร้างและเจตจำนงเสรี ในขณะที่ภพภูมิอื่นถูกจำกัดด้วยภาวะสยบยอมต่อสัญชาตญาณหรือแรงขับทางกามสุขและทุกขเวทนาที่ล้นเกิน มนุษย์กลับดำรงอยู่ในจุดสมดุลเชิงวิพากษ์ที่เอื้อต่อการใช้โยนิโสมนสิการเพื่อรื้อสร้างอัตลักษณ์และก้าวพ้นมายาการของตัวตน ด้วยความสามารถในการใช้เหตุผล การไตร่ตรอง และการกระทำที่มีจริยธรรมอย่างมีสติ เหตุนี้ ความเป็นมนุษย์จึงมิใช่เพียงโอกาส แต่เป็น ìภาวะที่ต้องรับผิดชอบî ในระดับสูงสุด

อุดมการณ์ทางการเมืองและสำนึกทางจริยศาสตร์ของคนต่างรุ่นในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ณวรา สุทธิกุล, สาธิต คำหน่อแก้ว — Sat, 08 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์ความแตกต่างทางอุดมการณ์ทางการเมืองและสำนึกเชิงจริยศาสตร์ระหว่างกลุ่มประชากรรุ่นเก่าและรุ่นใหม่ภายในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ 2) เพื่อแสวงหาโครงสร้างสะพานเชื่อมทางจริยธรรมโดยอาศัยมโนทัศน์ญาณวิทยาเชิงจริยศาสตร์แห่งการเปลี่ยนผ่านการศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพผ่านกระบวนการสืบสอบเชิงตีความและการสัมภาษณ์เชิงลึกกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 12 คนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขนาดใหญ่ที่มีสภาวะการเปลี่ยนผ่านเชิงอำนาจสูง ผลการวิจัยเผยให้เห็นรอยแยกทางญาณวิทยาเชิงสังคมที่แหลมคมระหว่างช่วงวัย โดยกลุ่มบุคลากรรุ่นเก่าจัดประเภทความถูกต้องและสำนึกทางจริยศาสตร์ผ่านภาวะจำยอมเชิงภววิทยาต่ออำนาจนำเชิงสถาบัน ซึ่งให้คุณค่าสูงสุดแก่ความภักดีส่วนบุคคล การเคารพลำดับชั้น และการรักษาเสถียรภาพของระบบจารีตข้าราชการ ในขณะที่กลุ่มบุคลากรรุ่นใหม่เผชิญกับสภาวะความแปลกแยกเชิงอัตลักษณ์จากอุดมการณ์แนวดิ่ง และพยายามสถาปนาสัจจะเชิงระบบที่ตั้งอยู่บนคุณค่าความโปร่งใสเชิงโครงสร้าง เจตจำนงเสรี และความเสมอภาคทางการเมือง ชี้ให้เห็นว่าความขัดแย้งที่เกิดขึ้นมิใช่เพียงเรื่องของอายุทางชีวภาพ แต่คือสมรภูมิการปะทะกันของโครงสร้างการรับรู้ความจริงที่ต่างชุดกัน

ข้อค้นพบเชิงทฤษฎีจากการศึกษานี้นำเสนอต้นแบบปัญญาญาณร่วมพึ่งพาเพื่อทำหน้าที่เป็นพื้นที่เจรจาเชิงปัญญาที่ก้าวพ้นสภาวะทางตันของระบบราชการดั้งเดิม โดยการบูรณาการหลักโยนิโสมนสิการและปฏิบัติการเชิงสื่อสารเพื่อลดทอนแรงเสียดทานเชิงคุณค่า อันจะเป็นแนวทางสำคัญในการพัฒนาประสิทธิภาพและศักดิ์ศรีของการจัดบริการสาธารณะในบริบทสังคมท้องถิ่นร่วมสมัยอย่างยั่งยืน

โครงสร้างเชิงพื้นที่และการควบคุมทางจิตวิทยา: การวิเคราะห์เชิงพฤติกรรมศาสตร์และปรัชญาการเมืองในสถานฝึกอบรมข้าราชการ

ภูเบศร์ ติ๊บปะ, ศรีจันทร์ ฟูใจ — Tue, 18 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างระหว่างการออกแบบเชิงพื้นที่กับพฤติกรรมตอบสนองทางจิตวิทยาในสถานฝึกอบรมข้าราชการ และ 2) เพื่อตรวจสอบข้อจำกัดของเจตจำนงเสรีภายใต้ระบบการควบคุมแบบปิด และพัฒนามโนทัศน์วิถีจริยธรรมจำลองภายใต้โครงสร้างจองจำ

การศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพที่พิทักษ์จริยธรรมการวิจัยอย่างเคร่งครัดผ่านกระบวนการสืบสอบเชิงปรากฏการณ์วิทยาและการสัมภาษณ์เชิงลึกอดีตผู้เข้ารับการอบรมจำนวนสิบคนโดยมีการปกปิดข้อมูลส่วนบุคคลและใช้วิธีเข้ารหัสแทนชื่อจริงเพื่อความปลอดภัยสูงสุด ผลการวิจัยพบว่าการจัดสรรพื้นที่ทางกายภาพในสถานฝึกอบรมทำหน้าที่เป็นเครื่องมือควบคุมเบ็ดเสร็จที่สถาปนาอำนาจสอดส่องเพื่อสร้างร่างกายที่ว่าง่ายตามทัศนะพาโนปติคอน โดยสถาปัตยกรรมร่วมกับตารางเวลาบีบคั้นได้ร่วมกันลดทอนศักยภาพประธานเชิงจริยธรรมและนำไปสู่ภาวะเจตจำนงเสรีจำลอง ซึ่งผู้รับการอบรมจะแสดงพฤติกรรมตามกรอบศีลธรรมเพียงหน้าฉากเพื่อความปลอดภัยเชิงวิชาชีพเท่านั้น

ภาวะดังกล่าวสะท้อนวิกฤตการณ์ทางจริยธรรมในมิติสีลพพตปรามาสหรือการสมาทานศีลภายนอกด้วยความกลัวต่อระบบตรวจสอบสอดส่องของสังคมซึ่งขัดแย้งกับศีลที่แท้จริงอันควรเกิดจากปัญญาและเจตจำนงที่ตื่นรู้จากภายใน ข้อค้นพบเหล่านี้นำไปสู่ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อสำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือนในการพัฒนาพื้นที่การเรียนรู้แบบเปิดเพื่อกอบกู้ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และเสรีภาพทางปัญญาที่ถูกกดทับภายใต้เทคโนโลยีแห่งอำนาจของรัฐสมัยใหม่ อันจะเป็นแนวทางสำคัญในการพัฒนาพลเมืองจริยธรรมที่มีสำนึกรับผิดชอบอย่างแท้จริงและยั่งยืนในสังคมไทย

การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการชุมชนตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่

ประดิษฐ์ สีเหลือง, รวีโรจน์ ศรีคำภา, พระครูสุนทรธรรมนิทัศน์ เฉลิม บังเมฆ — Sat, 08 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาหลักพุทธธรรมที่ใช้ในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการตามแนวทางพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษาสภาพบริบท ปัญหาและอุปสรรคในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการชุมชนตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่ และ 3) เพื่อศึกษาการประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการ ชุมชนตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ผ่านการสืบสอบเชิงตีความ จากกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 15 ท่าน

ผลการวิจัยพบว่า (1) หลักพุทธธรรมที่เป็นแกนกลางคือ ไตรสิกขา ซึ่งมิได้ทำหน้าที่เป็นเพียงชุดศีลธรรมส่วนบุคคล แต่คือสถาปัตยกรรมทางจริยศาสตร์ ในการจัดระเบียบสังคม (2) บริบทของกองทุนน้ำชำเผชิญกับสภาวะลักลั่นระหว่างภาวะจำยอมเชิงโครงสร้าง และความพยายามสถาปนาอธิปไตยของชุมชน โดยมีอุปสรรคสำคัญคือภาวะฝืดเคืองเชิงญาณวิทยา ในการสื่อสารสาระของสวัสดิการ และ (3) การประยุกต์ใช้พุทธธรรมสามารถแปรสภาพ ìทุนเงินตราî ให้กลายเป็น ìทุนทางจริยธรรมî ผ่านกลไกธรรมนาภิบาล ที่เปลี่ยนนิยามสวัสดิการจากการสงเคราะห์เชิงเทคนิคสู่การสร้างความมั่นคงเชิงภววิทยา อันส่งผลให้ชุมชนสามารถดำรงศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ท่ามกลางความผันผวนของโลกสมัยใหม่ได้อย่างยั่งยืน