วารสารปรัชญาอาศรม

ความย้อนแย้งแห่งอัตลักษณ์: มนุษย์ในฐานะภาวะทางจริยธรรม จากมุมมองพุทธปรัชญาและอัตถิภาวนิยม

วิรสันต์ วิรุฬห์สกุลภิบาล — Sat, 08 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์ทัศนะของภพภูมิอื่นตามคติจักรวาลวิทยาตามทัศนะทางพุทธปรัชญา ที่แสดงความปรารถนาอยากเกิดเป็นมนุษย์ และ 2) วิพากษ์ความย้อนแย้งของมนุษย์ในฐานะผู้อมีศักยภาพสูงสุดในการหลุดพ้นจากวัฏสงสาร แต่กลับเลือกเส้นทางแห่งกิเลส ความทะยานอยาก และวัตถุนิยม ซึ่งใช้กรอบแนวคิดทางปรัชญาตะวันตก และระเบียบวิธีวิจัยเชิงพรรณนาวิเคราะห์ทางปรัชญาโดยการบูรณาการจริยศาสตร์อัตถิภาวนิยมและเครื่องมือนิยม

ผลการวิจัยพบว่า ความเป็นมนุษย์มิใช่สถานะทางชีวภาพที่หยุดนิ่งหรือนิยามด้วยสังคมวิทยาเพียงระนาบเดียว แต่คือพื้นที่ทางจริยธรรมที่ดำรงอยู่ในสภาวะรอยต่อระหว่างความจำยอมเชิงโครงสร้างและเจตจำนงเสรี ในขณะที่ภพภูมิอื่นถูกจำกัดด้วยภาวะสยบยอมต่อสัญชาตญาณหรือแรงขับทางกามสุขและทุกขเวทนาที่ล้นเกิน มนุษย์กลับดำรงอยู่ในจุดสมดุลเชิงวิพากษ์ที่เอื้อต่อการใช้โยนิโสมนสิการเพื่อรื้อสร้างอัตลักษณ์และก้าวพ้นมายาการของตัวตน ด้วยความสามารถในการใช้เหตุผล การไตร่ตรอง และการกระทำที่มีจริยธรรมอย่างมีสติ เหตุนี้ ความเป็นมนุษย์จึงมิใช่เพียงโอกาส แต่เป็น ìภาวะที่ต้องรับผิดชอบî ในระดับสูงสุด

จริยศาสตร์หน้าที่นิยมปะทะประโยชน์นิยม: ภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออกทางศีลธรรมของข้าราชการฝ่ายความมั่นคงในสถานการณ์วิกฤต

ชนากานต์ ศิริวัฒน์ — Mon, 31 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์ภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออกทางศีลธรรมระหว่างจริยศาสตร์หน้าที่นิยมและลัทธิประโยชน์นิยมของข้าราชการฝ่ายความมั่นคงภายใต้สภาวะวิกฤต 2) เพื่อวิพากษ์ขีดจำกัดเชิงภววิทยาของกระบวนทัศน์จริยธรรมแบบขั้วเดี่ยวที่ส่งผลต่อการตัดสินใจเชิงยุทธวิธี และ 3) เพื่อเสนอมโนทัศน์ระเบียบจริยธรรมเชิงสถานการณ์วิกฤตที่บูรณาการพุทธจริยศาสตร์ในการกำกับดูแลดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่รัฐ ผลการศึกษาพบว่าการยึดมั่นในหน้าที่นิยมแบบเคร่งครัดช่วยปกป้องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ในฐานะเป้าหมายในตัวเองแต่กลับสร้างสภาวะอัมพาตเชิงปฏิบัติการท่ามกลางภัยคุกคามสมัยใหม่ ขณะที่การเลือกใช้เกณฑ์ประโยชน์นิยมช่วยจำกัดความเสียหายในวงกว้างได้อย่างทันท่วงทีแต่อาจนำไปสู่การสถาปนาสภาวะยกเว้นที่ละเมิดสิทธิมนุษยชนและบ่อนทำลายหลักนิติธรรมอย่างถาวร บทความนี้จึงนำเสนอทางออกเชิงจริยศาสตร์ผ่านมโนทัศน์กรุณาธรรมเชิงกลยุทธ์ อันเป็นปฏิบัติการจริยธรรมที่ตั้งอยู่บนฐานแห่งปัญญาและการรักษาประโยชน์สุขส่วนรวมตามหลักมหากรุณาธรรมในพุทธปรัชญา เพื่อสร้างดุลยภาพระหว่างกฎเกณฑ์ทางศีลธรรมที่เด็ดขาดกับความอยู่รอดของสังคมในองค์รวม ข้อค้นพบชี้ให้เห็นว่าการปรับโครงสร้างจริยธรรมให้มีลักษณะจำแนกชั้นโดยรักษาเพดานของหน้าที่นิยมควบคู่กับความยืดหยุ่นเชิงสถานการณ์จะช่วยยกระดับมาตรฐานการปฏิบัติงานของข้าราชการฝ่ายความมั่นคงให้สอดคล้องกับหลักการสากลและรักษาเสถียรภาพของสังคมได้อย่างยั่งยืน

จริยศาสตร์วิพากษ์ว่าด้วยแรงงานและการฟื้นฟูจิตสำนึกร่วม: การตีความพรหมวิหาร 4 เพื่อก้าวพ้นความแปลกแยกในการทำงานร่วมสมัย

วัชรกร กำแพงแก้ว — Tue, 08 Sep 2026 00:00:00 +0700

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์สภาวะความแปลกแยกทางแรงงานและวิกฤตการณ์ทางจิตวิญญาณของบุคลากรภายใต้โครงสร้างทุนนิยมร่วมสมัย และ 2) เพื่อตีความหลักพรหมวิหาร 4 ในฐานะจริยศาสตร์เชิงวิพากษ์เพื่อสถาปนาโครงสร้างสะพานเชื่อมทางจริยธรรมในการฟื้นฟูจิตสำนึกร่วมและก้าวพ้นความแปลกแยกในการทำงานร่วมสมัย การศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพด้วยวิธีการทบทวนวรรณกรรมเชิงลึกร่วมกับการวิเคราะห์เชิงตรรกะ สัญญวิทยา และการตีความตัวบททางพุทธปรัชญา ผลการวิเคราะห์พบว่า ระบบทุนนิยมดิจิทัลในปัจจุบันมักบิดเบือนมโนทัศน์จิตอาสาและจรรยาบรรณองค์กรให้กลายเป็นเทคโนโลยีเชิงอุดมการณ์เพื่อสร้างความจำยอมและขูดรีดแรงงานอย่างไร้ขอบเขต ซึ่งก้าวไปสู่ภาวะล่มสลายเชิงอัตลักษณ์และความเสื่อมสลายของจิตสำนึกสาธารณะ บทความนี้เสนอข้อโต้แย้งว่า หลักพรหมวิหาร 4 ที่แท้จริงมิใช่เครื่องมือบีบบังคับทางอุดมการณ์ให้สยบยอมต่อระบบเอาเปรียบ แต่ทำหน้าที่เป็นจริยศาสตร์เชิงวิพากษ์ที่มุ่งกู้คืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และปฏิเสธสภาวะแรงงานแปลกแยก การบูรณาการหลักเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา ในฐานะจริยศาสตร์เชิงโครงสร้างและเทคโนโลยีแห่งตน จะช่วยเปลี่ยนผ่านกระบวนการขัดเกลาทางสังคมในสถาบันครอบครัว สื่อมวลชน และสถานศึกษา ให้กลายเป็นพื้นที่บ่มเพาะจิตอาสาที่งอกงามจากวิจารณญาณที่อิสระภายในอย่างแท้จริง ข้อค้นพบเชิงทฤษฎีเหล่านี้นำไปสู่ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อสำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือนในการปฏิรูปหลักสูตรการฝึกอบรมทรัพยากรมนุษย์เพื่อสร้างพลเมืองจริยธรรมที่มีสำนึกรับผิดชอบควบคู่ไปกับการก้าวพ้นวิกฤตการณ์ของทุนนิยมทางจิตวิญญาณในสังคมปัจจุบัน

อุดมการณ์ทางการเมืองและสำนึกทางจริยศาสตร์ของคนต่างรุ่นในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

ณวรา สุทธิกุล, สาธิต คำหน่อแก้ว — Sat, 08 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์ความแตกต่างทางอุดมการณ์ทางการเมืองและสำนึกเชิงจริยศาสตร์ระหว่างกลุ่มประชากรรุ่นเก่าและรุ่นใหม่ภายในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ 2) เพื่อแสวงหาโครงสร้างสะพานเชื่อมทางจริยธรรมโดยอาศัยมโนทัศน์ญาณวิทยาเชิงจริยศาสตร์แห่งการเปลี่ยนผ่านการศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพผ่านกระบวนการสืบสอบเชิงตีความและการสัมภาษณ์เชิงลึกกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 12 คนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขนาดใหญ่ที่มีสภาวะการเปลี่ยนผ่านเชิงอำนาจสูง ผลการวิจัยเผยให้เห็นรอยแยกทางญาณวิทยาเชิงสังคมที่แหลมคมระหว่างช่วงวัย โดยกลุ่มบุคลากรรุ่นเก่าจัดประเภทความถูกต้องและสำนึกทางจริยศาสตร์ผ่านภาวะจำยอมเชิงภววิทยาต่ออำนาจนำเชิงสถาบัน ซึ่งให้คุณค่าสูงสุดแก่ความภักดีส่วนบุคคล การเคารพลำดับชั้น และการรักษาเสถียรภาพของระบบจารีตข้าราชการ ในขณะที่กลุ่มบุคลากรรุ่นใหม่เผชิญกับสภาวะความแปลกแยกเชิงอัตลักษณ์จากอุดมการณ์แนวดิ่ง และพยายามสถาปนาสัจจะเชิงระบบที่ตั้งอยู่บนคุณค่าความโปร่งใสเชิงโครงสร้าง เจตจำนงเสรี และความเสมอภาคทางการเมือง ชี้ให้เห็นว่าความขัดแย้งที่เกิดขึ้นมิใช่เพียงเรื่องของอายุทางชีวภาพ แต่คือสมรภูมิการปะทะกันของโครงสร้างการรับรู้ความจริงที่ต่างชุดกัน

ข้อค้นพบเชิงทฤษฎีจากการศึกษานี้นำเสนอต้นแบบปัญญาญาณร่วมพึ่งพาเพื่อทำหน้าที่เป็นพื้นที่เจรจาเชิงปัญญาที่ก้าวพ้นสภาวะทางตันของระบบราชการดั้งเดิม โดยการบูรณาการหลักโยนิโสมนสิการและปฏิบัติการเชิงสื่อสารเพื่อลดทอนแรงเสียดทานเชิงคุณค่า อันจะเป็นแนวทางสำคัญในการพัฒนาประสิทธิภาพและศักดิ์ศรีของการจัดบริการสาธารณะในบริบทสังคมท้องถิ่นร่วมสมัยอย่างยั่งยืน

โครงสร้างเชิงพื้นที่และการควบคุมทางจิตวิทยา: การวิเคราะห์เชิงพฤติกรรมศาสตร์และปรัชญาการเมืองในสถานฝึกอบรมข้าราชการ

ภูเบศร์ ติ๊บปะ, ศรีจันทร์ ฟูใจ — Tue, 18 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงโครงสร้างระหว่างการออกแบบเชิงพื้นที่กับพฤติกรรมตอบสนองทางจิตวิทยาในสถานฝึกอบรมข้าราชการ และ 2) เพื่อตรวจสอบข้อจำกัดของเจตจำนงเสรีภายใต้ระบบการควบคุมแบบปิด และพัฒนามโนทัศน์วิถีจริยธรรมจำลองภายใต้โครงสร้างจองจำ

การศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพที่พิทักษ์จริยธรรมการวิจัยอย่างเคร่งครัดผ่านกระบวนการสืบสอบเชิงปรากฏการณ์วิทยาและการสัมภาษณ์เชิงลึกอดีตผู้เข้ารับการอบรมจำนวนสิบคนโดยมีการปกปิดข้อมูลส่วนบุคคลและใช้วิธีเข้ารหัสแทนชื่อจริงเพื่อความปลอดภัยสูงสุด ผลการวิจัยพบว่าการจัดสรรพื้นที่ทางกายภาพในสถานฝึกอบรมทำหน้าที่เป็นเครื่องมือควบคุมเบ็ดเสร็จที่สถาปนาอำนาจสอดส่องเพื่อสร้างร่างกายที่ว่าง่ายตามทัศนะพาโนปติคอน โดยสถาปัตยกรรมร่วมกับตารางเวลาบีบคั้นได้ร่วมกันลดทอนศักยภาพประธานเชิงจริยธรรมและนำไปสู่ภาวะเจตจำนงเสรีจำลอง ซึ่งผู้รับการอบรมจะแสดงพฤติกรรมตามกรอบศีลธรรมเพียงหน้าฉากเพื่อความปลอดภัยเชิงวิชาชีพเท่านั้น

ภาวะดังกล่าวสะท้อนวิกฤตการณ์ทางจริยธรรมในมิติสีลพพตปรามาสหรือการสมาทานศีลภายนอกด้วยความกลัวต่อระบบตรวจสอบสอดส่องของสังคมซึ่งขัดแย้งกับศีลที่แท้จริงอันควรเกิดจากปัญญาและเจตจำนงที่ตื่นรู้จากภายใน ข้อค้นพบเหล่านี้นำไปสู่ข้อเสนอแนะเชิงนโยบายต่อสำนักงานคณะกรรมการข้าราชการพลเรือนในการพัฒนาพื้นที่การเรียนรู้แบบเปิดเพื่อกอบกู้ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และเสรีภาพทางปัญญาที่ถูกกดทับภายใต้เทคโนโลยีแห่งอำนาจของรัฐสมัยใหม่ อันจะเป็นแนวทางสำคัญในการพัฒนาพลเมืองจริยธรรมที่มีสำนึกรับผิดชอบอย่างแท้จริงและยั่งยืนในสังคมไทย

การประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการชุมชนตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่

ประดิษฐ์ สีเหลือง, รวีโรจน์ ศรีคำภา, พระครูสุนทรธรรมนิทัศน์ เฉลิม บังเมฆ — Sat, 08 Aug 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาหลักพุทธธรรมที่ใช้ในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการตามแนวทางพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษาสภาพบริบท ปัญหาและอุปสรรคในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการชุมชนตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่ และ 3) เพื่อศึกษาการประยุกต์ใช้หลักพุทธธรรมในการบริหารจัดการกองทุนสวัสดิการ ชุมชนตำบลน้ำชำ อำเภอสูงเม่น จังหวัดแพร่ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ผ่านการสืบสอบเชิงตีความ จากกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญ จำนวน 15 ท่าน

ผลการวิจัยพบว่า (1) หลักพุทธธรรมที่เป็นแกนกลางคือ ไตรสิกขา ซึ่งมิได้ทำหน้าที่เป็นเพียงชุดศีลธรรมส่วนบุคคล แต่คือสถาปัตยกรรมทางจริยศาสตร์ ในการจัดระเบียบสังคม (2) บริบทของกองทุนน้ำชำเผชิญกับสภาวะลักลั่นระหว่างภาวะจำยอมเชิงโครงสร้าง และความพยายามสถาปนาอธิปไตยของชุมชน โดยมีอุปสรรคสำคัญคือภาวะฝืดเคืองเชิงญาณวิทยา ในการสื่อสารสาระของสวัสดิการ และ (3) การประยุกต์ใช้พุทธธรรมสามารถแปรสภาพ ìทุนเงินตราî ให้กลายเป็น ìทุนทางจริยธรรมî ผ่านกลไกธรรมนาภิบาล ที่เปลี่ยนนิยามสวัสดิการจากการสงเคราะห์เชิงเทคนิคสู่การสร้างความมั่นคงเชิงภววิทยา อันส่งผลให้ชุมชนสามารถดำรงศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ท่ามกลางความผันผวนของโลกสมัยใหม่ได้อย่างยั่งยืน

ความย้อนแย้งเชิงจริยศาสตร์ในการบังคับใช้กฎหมาย กับความอยู่รอดทางเศรษฐกิจของประชาชน: กรณีศึกษาเจ้าหน้าที่รัฐส่วนท้องถิ่น

ละออ กู่แก้วเกษม, สันติพงษ์ มูลฟอง, บุญช่วย อุ่นใจ — Tue, 01 Sep 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์ความย้อนแย้งเชิงจริยศาสตร์และการใช้ดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่รัฐส่วนท้องถิ่นเมื่อเผชิญกับสภาวะบีบคั้นระหว่างกฎหมายเชิงสถาบันกับความอยู่รอดทางเศรษฐกิจของประชาชน และ 2) เพื่อพัฒนามโนทัศน์การยืดหยุ่นเชิงจริยศาสตร์เชิงหน้าที่ในการลดทอนความตึงเครียดเชิงปฏิบัติการและรักษาสมดุลระหว่างระเบียบทางกฎหมายและความเป็นธรรมเชิงมนุษยธรรม การศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพที่ยึดถือมาตรฐานจริยธรรมอย่างเคร่งครัดผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวนสิบคนประกอบด้วยเจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองและพนักงานเทศกิจร่วมกับการวิเคราะห์เอกสารเชิงวิพากษ์ ผลการวิจัยพบว่า เจ้าหน้าที่รัฐเผชิญภาวะตกที่นั่งลำบากทางศีลธรรมเนื่องจากจรรยาบรรณหน้าที่นิยมกำหนดให้รักษากฎเกณฑ์อย่างเด็ดขาดเพื่อเสถียรภาพของรัฐอธิปไตยตามหลักสัญญาสังคม ทว่าการบังคับใช้กฎหมายอย่างแข็งท่อกลับทำลายอรรถประโยชน์และบดขยี้ทางรอดเชิงภววิทยาของประชากรฐานรากที่เผชิญภาวะจำยอมเชิงชีวภาพจากความยากจน งานวิจัยนี้จึงเสนอมโนทัศน์การยืดหยุ่นเชิงจริยศาสตร์เชิงหน้าที่เพื่อเป็นกลไกเชิงปฏิบัติในการรักษาจุดสมดุลระหว่างระเบียบทางกฎหมายสากลกับคุณค่าทางมนุษยธรรมในระดับนโยบาย ข้อค้นพบชี้ให้เห็นว่าการสร้างพื้นที่ผ่อนปรนที่โปร่งใสและปราศจากการทุจริตเชิงโครงสร้างในระดับท้องถิ่น จะช่วยป้องกันวิกฤตความชอบธรรมของรัฐและนำไปสู่การพัฒนาพลเมืองจริยธรรมที่มีประสิทธิภาพได้อย่างยั่งยืนในสังคมไทย

ชีวการเมืองดิจิทัลและกลไกสอดส่องของรัฐสมัยใหม่: การวิเคราะห์เชิงปรัชญาการเมืองต่อระบบการประเมินพลเมืองด้วยข้อมูลขนาดใหญ่

กชกร แก้วประดิษฐ์ — Sat, 05 Sep 2026 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ต่อสัญญวิทยาเชิงโครงสร้างของระบบการประเมินและจัดอันดับพฤติกรรมพลเมืองด้วยเทคโนโลยีข้อมูลขนาดใหญ่ของรัฐร่วมสมัย และ 2) เพื่อพัฒนามโนทัศน์ชีวอำนาจระดับอนุภาคเชิงข้อมูลในฐานะกรอบทฤษฎีอธิบายพลวัตอำนาจสอดส่องร่วมสมัย การศึกษาใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพด้วยวิธีการทบทวนวรรณกรรมเชิงลึกร่วมกับการวิเคราะห์เชิงตรรกะและสัญญวิทยาเชิงวิพากษ์ ผลการวิจัยพบว่า อำนาจรัฐในปัจจุบันก้าวข้ามการควบคุมทางกายภาพของสถาบันปิดแบบเดิม แต่แผ่ขยายอภิบาลผ่านโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลที่เข้าควบคุมร่างกายและจิตสำนึกของมนุษย์ในระดับอนุภาค ระบบประเมินพฤติกรรมทำหน้าที่ควบคุมพลเมืองในระดับรหัสผ่านทางสังคมและคัดแยกสิทธิ์ตามเกณฑ์การยอมรับกฎเกณฑ์ ส่งผลให้พลเมืองสูญเสียเจตจำนงเสรีและเผชิญภาวะจำยอมเชิงชีวภาพโดยไม่รู้ตัวอันเนื่องมาจากการลิดรอนสิทธิเชิงภววิทยาอย่างเงียบงัน ข้อค้นพบเชิงทฤษฎีจากการศึกษานี้นำเสนอมโนทัศน์ชีวอำนาจระดับอนุภาคเชิงข้อมูลเพื่อขยายพรมแดนความเข้าใจเชิงวิพากษ์ต่อนวัตกรรมสอดส่องของรัฐ และเสนอข้อคิดเห็นเชิงนโยบายเพื่อสถาปนาอธิปไตยเหนือข้อมูลส่วนบุคคลของพลเมืองไทยท่ามกลางความท้าทายของเทคโนโลยีในศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ดอย่างยั่งยืน